Bypass ameliyatı riskli midir? Koroner arter hastalığı nedeniyle bypass ameliyatı önerilen hastaların en fazla merak ettiği sorulardan biridir. Koroner bypass, kalbi besleyen damarlardaki ciddi darlık veya tıkanıklıkların ilerisine yeni damar yolları oluşturularak kalp kasına kan akımının yeniden sağlanmasını amaçlayan büyük bir cerrahi girişimdir.
Her büyük ameliyatta olduğu gibi koroner bypass ameliyatının da belirli riskleri vardır. Ancak bypass ameliyatının gerekip gerekmediğine karar verilirken yalnızca ameliyatın riski değil, ameliyat yapılmadığında koroner damar hastalığının oluşturabileceği kalp krizi, kalp yetersizliği ve diğer kardiyovasküler olayların riski de birlikte değerlendirilir. NHS de CABG’nin ancak beklenen faydanın ameliyat riskinden daha yüksek olduğu durumlarda önerildiğini belirtmektedir.
Bu nedenle “Bypass ameliyatı tehlikelidir” veya “Bypass ameliyatı risksizdir” şeklinde genelleme yapmak doğru değildir. Risk, hastanın genel sağlık durumu, koroner damar hastalığının yaygınlığı, kalbin pompalama gücü, yaş, eşlik eden hastalıklar ve ameliyatın acil veya planlı olması gibi birçok faktöre göre değişir.
Bypass Ameliyatı Tehlikeli midir?
Koroner bypass ameliyatı ciddi ve kapsamlı bir cerrahi işlemdir. Bu nedenle kanama, enfeksiyon, ritim bozukluğu, böbrek fonksiyonlarında bozulma, kalp krizi veya inme gibi komplikasyonlar ortaya çıkabilir. Bazı komplikasyonlar ciddi ve nadiren yaşamı tehdit edici olabilir.
Ancak ameliyatın büyük bir cerrahi işlem olması, her hasta için yüksek risk taşıdığı anlamına gelmez.
Günümüzde bypass kararı verilirken hastanın bireysel cerrahi riski ayrıntılı şekilde değerlendirilir. Amerikan Kalp Derneği ve Amerikan Kardiyoloji Koleji’nin revaskülarizasyon kılavuzu da cerrahi tedavi düşünülen hastalarda cerrahi riskin değerlendirilmesini ve uygun olmayan durumlarda alternatif tedavilerin ele alınmasını önermektedir.
Önemli olan, ameliyatın riskini hastanın mevcut kalp-damar hastalığının riskiyle birlikte değerlendirmektir.
Bypass Ameliyatı Neden Risk Taşır?
Bypass ameliyatı sırasında göğüs kafesine cerrahi olarak ulaşılır ve çoğu klasik yöntemde göğüs kemiği açılır. Vücudun başka bir bölümünden alınan damarlar kullanılarak koroner damarların tıkalı veya ciddi daralmış bölümlerinin ilerisine yeni kan akım yolları oluşturulur.
Ameliyatın kapsamı nedeniyle:
- Genel anestezi uygulanır.
- Göğüs kemiği açılabilir.
- Kalp-akciğer makinesi kullanılabilir.
- Bir veya daha fazla damar grefti hazırlanabilir.
- Kanama ve pıhtılaşma dengesi dikkatle yönetilir.
- Kalp ve akciğer fonksiyonları yakından takip edilir.
Bu süreçlerin her biri belirli riskler taşır. Ancak cerrahi tekniklerin, yoğun bakım uygulamalarının, anestezi yöntemlerinin ve ameliyat sonrası takip protokollerinin gelişmesiyle bypass ameliyatlarının güvenliği de önemli ölçüde artırılmıştır.
Bypass Ameliyatının En Önemli Riskleri Nelerdir?
Bypass ameliyatı sonrasında görülebilecek komplikasyonların sıklığı ve ciddiyeti hastadan hastaya değişir.
Başlıca riskler şunlardır:
Kanama
Ameliyat sonrasında kanama görülebilir. Kanama fazla olduğunda kan transfüzyonu veya yeniden cerrahi müdahale gerekebilir.
Enfeksiyon
Göğüs bölgesindeki cerrahi yara veya damar alınan bölgelerde enfeksiyon gelişebilir. Çoğu enfeksiyon uygun tedaviyle kontrol altına alınabilir; ancak özellikle göğüs kemiğini ilgilendiren enfeksiyonlar daha ciddi olabilir.
Kalp Ritim Bozuklukları
Bypass sonrasında bazı hastalarda geçici ritim bozuklukları görülebilir. Özellikle atriyal fibrilasyon ameliyat sonrası dönemde karşılaşılabilen ritim problemlerinden biridir. NHS, bypass sonrasında gelişen ritim bozukluklarının çoğunlukla birkaç gün içerisinde düzeldiğini belirtmektedir.
Böbrek Fonksiyonlarında Bozulma
Özellikle önceden böbrek hastalığı bulunan, ileri yaşta olan veya başka risk faktörleri taşıyan hastalarda ameliyat sonrasında böbrek fonksiyonları etkilenebilir.
Kalp Krizi
Nadiren ameliyat sırasında veya sonrasında kalp krizi gelişebilir. Bu risk, hastanın mevcut koroner damar hastalığının yaygınlığı ve genel sağlık durumu ile yakından ilişkilidir.
İnme
Bypass ameliyatının nadir ancak ciddi komplikasyonlarından biri inmedir. Risk özellikle ileri yaş, damar hastalığı ve başka kardiyovasküler risk faktörleri bulunan hastalarda değişebilir.
Akciğer Komplikasyonları
Genel anestezi ve göğüs cerrahisi sonrasında akciğerlerin yeterince genişleyememesi, enfeksiyon veya solunum problemleri gelişebilir.
Bu nedenle ameliyat sonrasında nefes egzersizleri, erken ve kontrollü hareket ve doktorun önerdiği rehabilitasyon programı önem taşır.
Bypass Ameliyatında Ölüm Riski Var mıdır?
Evet. Koroner bypass büyük bir cerrahi işlem olduğu için ölüm riski tamamen sıfır değildir.
Ancak bu risk her hasta için aynı değildir ve yalnızca “bypass ameliyatı” ifadesine bakılarak belirlenemez.
Risk değerlendirmesinde:
- Hastanın yaşı
- Kalbin pompalama gücü
- Koroner damar hastalığının yaygınlığı
- Sol ana koroner damar hastalığı
- Böbrek fonksiyonları
- Diyabet
- Akciğer hastalıkları
- Daha önce geçirilmiş kalp krizi
- Daha önce geçirilmiş kalp ameliyatları
- Acil veya planlı ameliyat olması
- Genel sağlık durumu
gibi faktörler dikkate alınır.
Bu nedenle internette yer alan tek bir yüzdeyi bireysel hasta için kullanmak doğru değildir. Ameliyat öncesinde kişisel cerrahi riskin kalp-damar cerrahisi ekibi tarafından hesaplanması gerekir.
Amerikan Kalp Derneği’nin revaskülarizasyon kılavuzu, cerrahi revaskülarizasyon düşünülen hastalarda cerrahi riskin değerlendirilmesini ve tedavi kararının hastaya özgü özelliklere göre verilmesini önermektedir.
Bypass Ameliyatı Kimlerde Daha Risklidir?
Bypass ameliyatının riskini artırabilecek birçok faktör vardır.
İleri Yaş
Yaş ilerledikçe kalp, böbrek ve akciğer gibi organların ameliyata karşı dayanıklılığı azalabilir. Ancak yaş tek başına bypass ameliyatı için engel değildir.
Kalbin Pompalama Gücünün Düşük Olması
Kalbin sol karıncık fonksiyonunun belirgin şekilde azalması, ameliyat öncesi risk değerlendirmesinde önemli bir faktördür.
Kalbin pompalama fonksiyonuyla ilgili ayrıntılı değerlendirme için Kalp Yetersizliği ve Risk Analizi bölümünden bilgi alınabilir. Bu bölüm sitenin tedavi sitemap’ında yer almaktadır.
Diyabet
Diyabet, koroner arter hastalığı ile birlikte görüldüğünde tedavi kararının daha ayrıntılı değerlendirilmesini gerektirir.
Özellikle diyabeti ve çok damar koroner hastalığı bulunan, bypass için uygun hastalarda cerrahi revaskülarizasyon bazı durumlarda PCI’ye göre tercih edilebilir.
Böbrek Hastalığı
Ameliyat öncesinde böbrek fonksiyonlarının bozuk olması ameliyat sonrası böbrek komplikasyonları açısından riski artırabilir.
Akciğer Hastalıkları
KOAH gibi kronik akciğer hastalıkları bulunan kişilerde ameliyat sonrası solunum komplikasyonları daha yakından takip edilir.
Acil Bypass
Planlı bypass ameliyatı ile kalp krizi veya ciddi dolaşım bozukluğu nedeniyle acil olarak gerçekleştirilen bypass aynı risk profiline sahip değildir.
Acil ameliyatlarda hastanın genel durumu daha ağır olabileceği için komplikasyon riski de artabilir.
Çok Damar Tıkanıklığında Bypass Daha mı Risklidir?
Birden fazla koroner damarın ciddi şekilde daralması veya tıkanması, hastalığın daha yaygın olduğunu gösterebilir. Ancak bu durum otomatik olarak “ameliyat çok riskli” anlamına gelmez.
Aksine, bazı hastalarda çok damar hastalığı nedeniyle bypass, damarları tek tek stentlemeye kıyasla daha uygun bir revaskülarizasyon yöntemi olabilir.
Özellikle çok damar hastalığı, sol ana koroner hastalık veya yüksek anatomik karmaşıklık söz konusu olduğunda bypass ile PCI arasındaki karar; damar anatomisi, teknik uygulanabilirlik ve hastanın klinik özellikleri birlikte değerlendirilerek verilmelidir. Güncel kılavuzlar, kararın belirsiz olduğu durumlarda kardiyolog, girişimsel kardiyolog ve kalp-damar cerrahının yer aldığı Heart Team yaklaşımını önermektedir.
Bypass mı, Stent mi Daha Risklidir?
Bu sorunun da herkes için geçerli tek bir cevabı yoktur.
Stent tedavisi, kateter aracılığıyla damarın içerisinden gerçekleştirilir ve açık cerrahiye göre daha az invazivdir.
Bypass ameliyatı ise daha kapsamlı bir cerrahi girişimdir ve iyileşme süreci daha uzundur.
Buna karşılık bazı karmaşık koroner damar hastalıklarında bypass, uzun dönem sonuçlar açısından daha uygun bir seçenek olabilir.
Bu nedenle yalnızca “hangisi daha az riskli?” sorusuna göre karar vermek doğru değildir. Asıl soru:
“Bu hasta için uzun vadede hangi revaskülarizasyon yöntemi daha fazla fayda sağlayacak?”
olmalıdır.
Stent tedavisi hakkında ayrıntılı bilgi için Anjiyoplasti ve Stent Yerleştirme sayfası incelenebilir. İlgili tedavi sayfası sitemap’ta doğrulanmıştır.
Bypass Öncesi Risk Nasıl Hesaplanır?
Bypass kararı verilmeden önce hastanın genel sağlık durumu ve cerrahi riski ayrıntılı şekilde değerlendirilir.
Bu değerlendirmede:
- Kan testleri
- EKG
- Ekokardiyografi
- Koroner anjiyografi
- Akciğer değerlendirmesi
- Böbrek fonksiyonları
- Diyabet ve kan şekeri durumu
- Kullanılan ilaçlar
- Önceki ameliyatlar
- Yaş ve genel sağlık durumu
gibi bilgiler dikkate alınabilir.
Koroner damarların anatomisini ayrıntılı şekilde görmek için koroner anjiyografi önemli bir incelemedir.
Koroner Anjiyografi hakkında daha fazla bilgi alınabilir. Bu tedavi sayfası sitenin mevcut sitemap’ında yer almaktadır.
Cerrahi revaskülarizasyon düşünülen hastalarda ameliyat riskinin sistematik olarak değerlendirilmesi de önerilmektedir.
Bypass Ameliyatında Risk ile Fayda Nasıl Karşılaştırılır?
Bypass ameliyatı önerilirken yalnızca ameliyat sırasında oluşabilecek komplikasyonlar değerlendirilmez.
Doktorlar iki farklı riski karşılaştırır:
1. Ameliyatın getirebileceği riskler
2. Koroner damar hastalığı tedavi edilmezse ortaya çıkabilecek riskler
İleri koroner arter hastalığında tedavi edilmeyen damar darlıkları kalp kasına giden kan akımını azaltabilir. Hastanın durumuna göre kalp krizi, kalp yetersizliği veya yaşamı tehdit eden başka kardiyovasküler olaylar ortaya çıkabilir.
Bu nedenle bazı hastalarda ameliyatın riski yüksek görünse bile, ameliyat olmamanın riski daha yüksek olabilir.
NHS de CABG’nin yalnızca cerrahi riskin kalp probleminin tedavi edilmemesinden kaynaklanabilecek riskten daha düşük olduğu düşünüldüğünde önerildiğini belirtmektedir.
Bypass Ameliyatı Her Hastaya Yapılır mı?
Hayır.
Koroner damar hastalığı bulunan her hastaya bypass yapılmaz.
Bazı hastalarda:
- İlaç tedavisi,
- Yaşam tarzı değişiklikleri,
- Anjiyoplasti,
- Stent,
- Kompleks koroner girişimler
daha uygun olabilir.
Örneğin bazı kronik total koroner damar tıkanıklıkları, uygun anatomik özelliklere sahip hastalarda kateter yoluyla açılmaya çalışılabilir.
Bu konuda CTO – Kronik Total Oklüzyon Tedavisi sayfasından bilgi alınabilir. İlgili tedavi sayfası sitemap’ta yer almaktadır.
Kompleks Koroner Damar Hastalığında Risk Nasıl Değerlendirilir?
Bazı hastalarda koroner damar hastalığı oldukça karmaşıktır. Damarların çok sayıda bölgede daralması, damar çatallanma bölgelerinin tutulması, yoğun kalsifikasyon veya kronik total tıkanıklık gibi durumlar tedavi planlamasını zorlaştırabilir.
Bu hastalarda bypass ve stent arasında karar verirken yalnızca bir damarın durumu değil, koroner damarların tamamı değerlendirilir.
Kompleks koroner girişimler hakkında sitedeki Kompleks Koroner Girişimler bölümünden de bilgi alınabilir. Sitemap’ta bu bölüm altında farklı kompleks stentleme teknikleri yer almaktadır.
Bypass Sonrasında Riskler Devam Eder mi?
Bypass ameliyatının başarıyla tamamlanması, koroner arter hastalığının tamamen ortadan kalktığı anlamına gelmez.
Bypass ile tıkalı veya ciddi derecede daralmış damar bölümünün ilerisine yeni bir kan akım yolu oluşturulur. Ancak aterosklerozun temel nedenleri devam edebilir.
Bu nedenle ameliyat sonrasında:
- LDL kolesterolün kontrol edilmesi,
- Tansiyonun düzenlenmesi,
- Kan şekerinin kontrol altında tutulması,
- Sigaranın bırakılması,
- Sağlıklı beslenme,
- Düzenli fiziksel aktivite,
- Doktorun önerdiği ilaçların kullanılması,
- Düzenli kardiyoloji kontrolleri
önemlidir.
AHA’nın revaskülarizasyon yaklaşımında da cerrahi tedavinin yanı sıra uzun dönem tıbbi tedavinin ve risk faktörlerinin yönetiminin önemine dikkat çekilmektedir.
Bypass Sonrası Damarlar Tekrar Tıkanabilir mi?
Evet. Bypass greftlerinde veya doğal koroner damarlarda zaman içerisinde yeni darlıklar veya tıkanıklıklar gelişebilir.
Bu risk:
- Greftin türüne,
- Hastanın damar yapısına,
- Kolesterol seviyelerine,
- Sigara kullanımına,
- Diyabete,
- Tansiyon kontrolüne,
- İlaç tedavisine uyuma,
- Koroner hastalığın yaygınlığına
göre değişebilir.
Bu nedenle bypass ameliyatı sonrasında “artık kalp damarlarım tamamen düzeldi” düşüncesi doğru değildir.
Amaç yalnızca ameliyatı başarıyla tamamlamak değil, uzun dönemde yeni damar problemlerinin gelişme riskini mümkün olduğunca azaltmaktır.
Bypass Sonrası İyileşme Riskli midir?
Ameliyatın kendisi kadar erken iyileşme dönemi de önemlidir.
İlk günlerde hastalar yoğun bakımda takip edilebilir. Daha sonra servise alınarak hareket, solunum ve günlük yaşam aktiviteleri kademeli olarak artırılır.
İyileşme döneminde:
- Yara bakımı,
- Kontrollü yürüyüş,
- Solunum egzersizleri,
- İlaçların düzenli kullanılması,
- Ağır kaldırmaktan kaçınma,
- Doktor kontrollerine uyma
önemlidir.
Göğüs kemiğinin iyileşmesi nedeniyle özellikle ilk haftalarda ani ve zorlayıcı hareketlerden kaçınmak gerekir.
Bypass sonrasında uyku pozisyonu da hastaların sık sorduğu konulardan biridir. Özellikle ilk dönemde rahat ve göğüs bölgesine fazla yük bindirmeyen pozisyonların tercih edilmesi önerilebilir.
Bypass Sonrası Hangi Belirtiler Ciddiye Alınmalıdır?
Ameliyat sonrasında bazı ağrı ve yorgunluk şikâyetleri beklenebilir. Ancak bazı belirtiler komplikasyon açısından değerlendirilmelidir.
Özellikle:
- Şiddetlenen göğüs ağrısı,
- Yeni veya artan nefes darlığı,
- Bayılma,
- Şiddetli baş dönmesi,
- Belirgin çarpıntı,
- Yüksek ateş,
- Yara yerinde artan kızarıklık,
- Yara yerinden akıntı,
- Göğüs kemiğinde belirgin oynama,
- Ani gelişen güçsüzlük veya konuşma bozukluğu
gibi belirtiler ortaya çıktığında sağlık ekibiyle iletişime geçilmelidir.
Şiddetli göğüs ağrısı, ciddi nefes darlığı, bayılma veya inme belirtileri gibi acil durumlarda gecikmeden acil tıbbi yardım alınmalıdır.
Bypass Ameliyatı Başarılı Olur mu?
Bypass ameliyatı, uygun hastalarda kalp kasına kan akımının yeniden sağlanması için etkili bir tedavi yöntemidir.
Ancak başarı yalnızca ameliyatın teknik olarak tamamlanmasıyla değerlendirilmemelidir.
Uzun dönem başarı üzerinde:
- Bypass greftlerinin açıklığı,
- Koroner hastalığın ilerlemesi,
- Kolesterol kontrolü,
- Tansiyon kontrolü,
- Diyabet kontrolü,
- Sigara kullanımı,
- İlaç tedavisine uyum,
- Düzenli fiziksel aktivite
gibi birçok faktör etkilidir.
Özellikle bypass sonrasında ikincil korunma tedavilerinin sürdürülmesi, uzun dönem kardiyovasküler sonuçlar açısından büyük önem taşır.
Bypass Ameliyatından Korkmalı mıyım?
Bypass ameliyatının büyük bir cerrahi işlem olması nedeniyle endişe duyulması anlaşılabilir. Ancak ameliyat kararı verildiğinde önemli olan yalnızca ameliyatın risklerine odaklanmak değildir.
Asıl değerlendirilmesi gereken:
“Bu ameliyatın sağlayacağı fayda, hastalığın mevcut ve gelecekteki risklerinden daha yüksek mi?”
sorusudur.
Bazı hastalarda stent veya ilaç tedavisi yeterli olabilirken, bazı hastalarda bypass daha güçlü ve uzun vadeli bir tedavi seçeneği olabilir. Bu kararın kişiselleştirilmesi gerekir.
Amerikan Kalp Derneği ve Amerikan Kardiyoloji Koleji, tedavi seçiminin belirsiz olduğu hastalarda kardiyolog, kalp-damar cerrahı ve gerektiğinde diğer uzmanların birlikte değerlendirme yaptığı Heart Team yaklaşımını önermektedir.
Sık Sorulan Sorular
Bypass ameliyatı riskli midir?
Evet, bypass büyük bir cerrahi işlem olduğu için kanama, enfeksiyon, ritim bozukluğu, böbrek sorunları, kalp krizi ve inme gibi riskler taşıyabilir. Ancak risk hastanın özelliklerine göre değişir ve ameliyat yalnızca beklenen fayda risklerden daha yüksek olduğunda önerilir.
Bypass ameliyatında ölüm riski yüksek midir?
Tek bir oranla cevap vermek doğru değildir. Yaş, kalbin pompalama gücü, böbrek fonksiyonları, diyabet, damar hastalığının yaygınlığı ve ameliyatın acil olup olmadığı gibi birçok faktör kişisel riski belirler.
Bypass mı stent mi daha risklidir?
Bypass daha kapsamlı bir cerrahi işlemken stent daha az invazivdir. Ancak bazı karmaşık koroner damar hastalıklarında bypass uzun dönem açısından daha uygun olabilir. Bu nedenle karar yalnızca işlem sırasında oluşabilecek riske göre verilmez.
Üç damar tıkanıklığında bypass şart mıdır?
Hayır. Üç damar hastalığında bypass önemli bir tedavi seçeneği olabilir ancak karar damarların anatomisine, hastanın genel durumuna, kalp fonksiyonlarına ve diğer risk faktörlerine göre verilir. Bazı hastalarda PCI veya diğer tedaviler değerlendirilebilir.
Diyabet bypass ameliyatının riskini artırır mı?
Diyabet, hem koroner arter hastalığının yönetimini hem de cerrahi sonrası iyileşme sürecini etkileyebilir. Bununla birlikte diyabet ve çok damar hastalığı bulunan uygun hastalarda bypass bazı durumlarda stente göre tercih edilebilir.
Bypass sonrası tekrar ameliyat gerekir mi?
Her hastada gerekmez. Ancak yıllar içerisinde bypass greftlerinde veya doğal koroner damarlarda yeni darlıklar gelişebilir. Böyle bir durumda ilaç, stent veya başka bir revaskülarizasyon yöntemi değerlendirilebilir.
Bypass ameliyatı kalp krizini önler mi?
Uygun hastalarda bypass, kalp kasına kan akımını iyileştirerek semptomları azaltabilir ve belirli hasta gruplarında kardiyovasküler olayların riskini azaltabilir. Ancak koroner arter hastalığını tamamen ortadan kaldırmaz.
Bypass ameliyatı sonrası kalp ritim bozukluğu olur mu?
Evet. Özellikle ameliyat sonrasında bazı hastalarda geçici ritim bozuklukları görülebilir. Bunların önemli bir bölümü kısa süre içerisinde düzelir.
Bypass ameliyatı sonrası böbrekler zarar görür mü?
Böbrek fonksiyonlarında geçici veya kalıcı bozulma gelişebilir. Özellikle önceden böbrek hastalığı bulunan kişilerde risk daha yakından değerlendirilir.
Bypass sonrası tekrar damar tıkanıklığı olur mu?
Evet. Bypass greftleri veya doğal koroner damarlar zaman içerisinde yeniden daralabilir veya tıkanabilir. Bu nedenle kolesterol, tansiyon, kan şekeri ve diğer risk faktörlerinin kontrolü önemlidir.
Bypass ameliyatı sonrasında normal yaşama dönülür mü?
Çoğu hastada iyileşme tamamlandıktan sonra günlük yaşam ve fiziksel aktiviteler kademeli olarak artırılabilir. Ancak iyileşme süresi kişiden kişiye değişir ve doktorun önerdiği rehabilitasyon programına uyulması gerekir.
Bypass ameliyatı riskli midir? Evet, koroner bypass ciddi bir cerrahi işlem olduğu için belirli riskler taşır. Ancak bypass ameliyatının riskini tek başına değerlendirmek doğru değildir.
Ameliyat kararı verilirken hastanın koroner damar hastalığının yaygınlığı, damarların anatomik yapısı, kalbin pompalama gücü, yaşı, diyabet ve böbrek hastalığı gibi eşlik eden durumları ve cerrahi risk profili birlikte değerlendirilir.
Bazı hastalarda stent tedavisi uygun olabilirken, özellikle belirli çok damar hastalıkları, sol ana koroner hastalık veya karmaşık koroner anatomide bypass daha uygun bir revaskülarizasyon seçeneği olabilir. Tedavi kararının net olmadığı durumlarda multidisipliner Heart Team yaklaşımı önem taşır.
Ameliyat öncesinde Koroner Anjiyografi ile damarların ayrıntılı olarak değerlendirilmesi, uygun hastalarda Anjiyoplasti ve Stent Yerleştirme gibi alternatiflerin değerlendirilmesi ve karmaşık damar yapılarında CTO – Kronik Total Oklüzyon Tedavisi veya diğer kompleks girişimlerin uygunluğunun araştırılması tedavi planlamasının parçaları olabilir.
Sonuç olarak bypass ameliyatından korkmak yerine, kişisel cerrahi riskin ve ameliyatın sağlayacağı faydanın birlikte değerlendirilmesi gerekir. Doğru hastada, doğru zamanda ve uygun teknikle gerçekleştirilen bypass ameliyatı, ileri koroner arter hastalığının tedavisinde önemli ve etkili bir seçenek olabilir.


