Genel

Koroner Vazospazm Nedir? Kalp Damarı Spazmının Belirtileri ve Tedavisi

Koroner vazospazm: kalp damarı spazmı nedeniyle geçici olarak daralan koroner arter ve göğüs ağrısı

Koroner vazospazm, kalbi besleyen büyük koroner arterlerden birinin kısa bir süre için aşırı derecede kasılarak daralmasıdır. Kalp damarı spazmı sırasında kalp kasına giden kan akımı geçici olarak azalır ya da durur; bu da çoğu zaman istirahatte, gece veya sabaha karşı başlayan göğüs ağrısına yol açar. Damarda kalıcı bir tıkanıklık olmadan da gelişebilen bu tabloya vazospastik anjina, eski adıyla Prinzmetal ya da varyant anjina denir. Bu yazıda koroner vazospazmın nedenleri, tetikleyicileri, belirtileri, tanıda kullanılan testler ve güncel tedavi yaklaşımları ele alınmaktadır.

Koroner Vazospazm Nedir?

Koroner arterler, kalp kasının yüzeyinde seyreden ve gözle görülebilir büyüklükteki (epikardiyal) damarlardır. Bu damarların duvarında bulunan düz kas hücreleri, normalde ihtiyaca göre damarı hafifçe genişletir veya daraltır. Koroner vazospazmda ise bu düz kas tabakası uygunsuz ve aşırı bir şekilde kasılır; damar çapı geçici olarak ileri derecede daralır veya tamamen kapanır. Spazm çözüldüğünde damar yeniden normal çapına döner.

Bu durum anjinanın (göğüs ağrısı) özel bir türüne yol açar: vazospastik anjina. 1959’da bu tabloyu tanımlayan hekimin adıyla Prinzmetal anjina, efor anjinasından farklı seyrettiği için ise varyant anjina olarak da bilinir. Spazm, anjiyografide normal görünen bir damarda ortaya çıkabileceği gibi, aterosklerotik plak bulunan bir segmentte de gelişebilir.

Koroner vazospazm, Doğu Asya toplumlarında (Japonya, Kore) Batı toplumlarına göre belirgin olarak daha sık bildirilir. Bunun genetik yatkınlık ve yaşam tarzı farklılıklarıyla ilişkili olduğu düşünülmektedir. Spazm yalnızca büyük damarlarda değil, gözle görülemeyen küçük damarlarda da olabilir; bu durum mikrovasküler spazm olarak adlandırılır ve mikrovasküler anjina başlığında ayrıca değerlendirilir.

Neden Olur? Mekanizma ve Tetikleyiciler

Altta yatan mekanizma

Koroner vazospazmın tek bir nedeni yoktur; birkaç mekanizmanın birlikte rol oynadığı kabul edilir:

  • Endotel disfonksiyonu: Damarın iç yüzeyini döşeyen endotel, damarı genişleten nitrik oksit üretir. Endotel hasar gördüğünde bu koruyucu etki azalır ve damar büzücü uyarılar baskın hâle gelir.
  • Düz kas hiperreaktivitesi: Damar duvarındaki düz kas hücreleri, normalde zararsız olan uyarılara aşırı yanıt verir. Bu aşırı duyarlılıkta Rho-kinaz adı verilen hücre içi yolun önemli rol oynadığı gösterilmiştir.
  • Otonom sinir sistemi dengesizliği: Spazm ataklarının gece ve sabaha karşı yoğunlaşması, parasempatik ve sempatik sinir sistemi arasındaki dengenin gün içinde değişmesiyle ilişkilendirilir.
  • Düşük düzeyli inflamasyon ve oksidatif stres: Damar duvarında süregen iltihabi süreçlerin ve serbest radikallerin spazma yatkınlığı artırdığı düşünülmektedir.

Risk faktörleri ve tetikleyiciler

  • Sigara: Koroner vazospazm için en güçlü ve en iyi bilinen risk faktörüdür.
  • Günün saati: Ataklar en sık gece yarısından sabahın erken saatlerine kadar olan dönemde görülür.
  • Soğuk: Soğuk havaya çıkmak veya yüzün soğuk suyla temas etmesi spazmı tetikleyebilir.
  • Hiperventilasyon: Hızlı ve derin soluk alıp verme, kanın asit-baz dengesini değiştirerek spazmı başlatabilir.
  • Duygusal stres: Ani stres anında artan sempatik aktivite atakları kolaylaştırabilir.
  • Uyarıcı maddeler: Kokain, amfetamin ve türevleri güçlü spazm tetikleyicileridir.
  • Bazı ilaçlar: Migrende kullanılan triptanlar, ergot türevleri ve kanser tedavisinde kullanılan 5-florourasil (5-FU) ile kapesitabin spazma neden olabilir.
  • Alkol: Özellikle yoğun alkol alımından sonraki yoksunluk döneminde ataklar bildirilmiştir.
  • Magnezyum eksikliği: Düşük magnezyum düzeyleri düz kasın kasılmaya yatkınlığını artırabilir.

Klasik koroner arter hastalığının aksine, vazospastik anjinalı hastalar ortalama olarak daha genç olabilir ve yüksek kolesterol gibi geleneksel risk faktörleri her zaman bulunmayabilir. Sigara ise hemen her seride öne çıkan ortak noktadır.

Belirtiler ve Klasik Anjinadan Farkı

Kalp damarı spazmının tipik belirtisi göğüste sıkışma, baskı veya yanma şeklinde hissedilen ağrıdır. Ağrı kola, çeneye, sırta yayılabilir; terleme, bulantı, çarpıntı veya baş dönmesi eşlik edebilir. Klasik efor anjinasından ayırt edici özellikleri şunlardır:

  • Ağrı çoğunlukla istirahatte, hatta uykudan uyandıracak şekilde başlar.
  • Ataklar sıklıkla gece ve sabaha karşı, genellikle her gün benzer saatlerde tekrarlar.
  • Atak genellikle 5–15 dakika sürer ve dil altı nitrata çok hızlı yanıt verir.
  • Gün içinde yapılan yoğun egzersiz çoğu zaman ağrıya neden olmaz; ancak sabah erken saatte yapılan hafif bir efor bile atağı tetikleyebilir.
  • Bazı hastalarda ataklar kümeler hâlinde, haftalar boyunca sık gelip sonra aylarca kaybolabilir.
Özellik Vazospastik anjina Klasik (efor) anjina
Temel neden Koroner arterin geçici aşırı kasılması Sabit, plak kaynaklı darlık
Ortaya çıkış zamanı İstirahatte, gece veya sabaha karşı Efor, yokuş, merdiven, soğukta yürüme sırasında
Eforla ilişkisi Çoğu zaman yok Belirgin; efor arttıkça ağrı başlar
Nitrata yanıt Çok hızlı, belirgin İyi; dinlenmeyle de geçer
Atak sırasındaki EKG Sıklıkla geçici ST yükselmesi Genellikle ST çökmesi
Anjiyografi Normal veya hafif darlık olabilir Anlamlı darlık
Önde gelen risk faktörü Sigara Yaş, kolesterol, diyabet, hipertansiyon, sigara
Temel ilaç Kalsiyum kanal blokerleri Beta blokerler, kalsiyum kanal blokerleri, nitratlar
Stentin yeri Tedavinin parçası değildir Seçilmiş hastalarda tedavi seçeneği

Göğüs ağrısının özellikleri tek başına kalp krizinden ayırt etmeye yetmez. Genel bir çerçeve için kalp krizinin en sık görülen belirtileri ve daha az bilinen işaretleri ele alan kalp krizinin gizli belirtileri ve göğüs ağrısı tipleri yazılarına başvurabilirsiniz.

Acil durum: İlk kez ortaya çıkan, 15–20 dakikadan uzun süren, dil altı nitrata rağmen geçmeyen veya bayılma, ciddi nefes darlığı, soğuk terleme ile birlikte olan göğüs ağrısında beklemeden 112 aranmalıdır. Spazm kaynaklı olsa bile uzun süren atak kalp krizine dönüşebilir.

Olası Komplikasyonlar

Ataklar çoğu zaman kısa sürer ve kendiliğinden geçer. Ancak spazmın uzun sürmesi veya çok şiddetli olması ciddi sonuçlara yol açabilir:

  • Kalp krizi (miyokard enfarktüsü): Uzamış spazm, kalp kasında kalıcı hasar oluşturabilir. Anjiyografide tıkayıcı darlık bulunmayan kalp krizlerine MINOCA denir; koroner vazospazm MINOCA’nın bilinen nedenlerinden biridir.
  • Ventriküler ritim bozuklukları: Spazm sırasında veya spazm çözülürken kalbin alt odacıklarından kaynaklanan hızlı ve tehlikeli ritimler gelişebilir.
  • Ani kalp durması: Nadir olmakla birlikte, açıklanamayan kalp durması öyküsü olan hastaların bir bölümünde altta yatan neden koroner vazospazm olarak saptanır.
  • İleti blokları: Özellikle sağ koroner arter spazmında kalp hızında belirgin yavaşlama ve bayılma görülebilir.

Uygun tedaviye başlanan ve sigarayı bırakan hastaların büyük kısmında uzun dönem seyir genellikle iyidir. Riskin artmış olduğu grup; eşlik eden ciddi koroner darlığı, çok damarda spazmı veya atak sırasında ritim bozukluğu öyküsü olan hastalardır.

Tanı Nasıl Konur?

Vazospastik anjinada en zorlayıcı nokta, atakların geçici olması ve muayene sırasında çoğu zaman hiçbir bulgu saptanmamasıdır. Bu nedenle tanı, belirtilerin dikkatli sorgulanması ile atak sırasında yakalanan bulguların bir araya getirilmesine dayanır.

EKG ve ritim kaydı

Atak sırasında çekilen EKG’de geçici ST segment yükselmesi görülmesi ve ağrı geçtikten sonra bu değişikliğin kaybolması, tanı için çok değerli bir bulgudur. Ataklar genellikle gece geldiği için 24–48 saatlik Holter testi ile EKG değişikliklerinin ve eşlik eden ritim bozukluklarının kaydedilmesi yol göstericidir.

Koroner anjiyografi ve provokasyon testi

Sabit bir darlığın dışlanması için koroner anjiyografi yapılır. İşlemin genel akışı anjiyo nedir, nasıl yapılır yazısında anlatılmıştır. Ciddi darlık saptanmadığında aynı seansta provokasyon testi yapılabilir. Bu testte koroner artere kontrollü dozlarda asetilkolin veya ergonovin verilir; spazma yatkın damarda bu maddeler kontrollü bir spazm oluşturur. Ortaya çıkan spazm, damara verilen nitrat ile hızla çözülür. Deneyimli merkezlerde yapıldığında test genellikle güvenlidir ve tanıyı kesinleştirir.

COVADIS tanı kriterleri

Uluslararası Koroner Vazomotor Bozukluklar Çalışma Grubu (COVADIS) vazospastik anjina tanısı için üç ölçüt tanımlamıştır:

  1. Nitrata yanıt veren anjina atakları (istirahatte, gece-sabah saatlerinde veya hiperventilasyonla tetiklenen ağrı gibi özellikler),
  2. Atak sırasında geçici iskemik EKG değişiklikleri (ST yükselmesi, ST çökmesi veya yeni U dalgası),
  3. Provokasyon testinde, belirti ve EKG değişikliğiyle birlikte damarda %90’ın üzerinde geçici daralma gösterilmesi.

Nitrata yanıtlı anjina ile birlikte diğer iki ölçütten biri varsa “kesin” vazospastik anjina tanısı konur. Nitrata yanıtlı anjina bulunduğu hâlde EKG ve provokasyon bulguları belirsiz kalıyorsa tanı “olası” vazospastik anjina olarak kabul edilir.

Tedavi Seçenekleri

Sigarayı bırakmak

Tedavinin en önemli ve vazgeçilmez basamağı sigaranın tamamen bırakılmasıdır. Sigarayı sürdüren hastalarda ilaç tedavisinin etkisi belirgin olarak azalır ve ataklar sıklıkla tekrarlar. Pasif içicilikten de kaçınılmalıdır.

Kalsiyum kanal blokerleri: ilk basamak

Kalsiyum kanal blokerleri, damar düz kasının kasılmasını azaltarak spazmı önler ve hem ESC hem de Japon kılavuzlarında ilk basamak tedavi olarak önerilir. Diltiazem, verapamil, amlodipin ve nifedipin bu grupta kullanılan başlıca ilaçlardır. Ataklar gece ve sabaha karşı yoğunlaştığı için ilacın akşam saatlerinde alınması veya uzun etkili formların seçilmesi sık uygulanan bir yaklaşımdır. Doz, kan basıncı ve kalp hızı izlenerek ayarlanır.

Nitratlar

Dil altı nitrat, atak sırasında spazmı hızla çözmek için kullanılır ve hastanın yanında bulundurması önerilir. Kalsiyum kanal blokerine rağmen atakları süren hastalarda uzun etkili nitratlar tedaviye eklenebilir. Nitratlara uzun süreli kullanımda tolerans gelişebileceğinden gün içinde nitratsız bir aralık bırakılması planlanır.

Statinler ve diğer destekleyici yaklaşımlar

Statinlerin endotel işlevini iyileştirerek spazm sıklığını azaltabileceğine dair veriler bulunmaktadır; özellikle eşlik eden aterosklerozu olan hastalarda tedaviye eklenmesi değerlendirilir. Magnezyum eksikliği saptanırsa düzeltilmesi uygundur. Japonya’da Rho-kinaz inhibitörü fasudil ile ilgili çalışmalar bulunmakla birlikte bu ilaç ülkemizde rutin kullanımda değildir.

Dirençli vazospazm

Tek ilaçla ataklar kontrol altına alınamazsa iki farklı gruptan kalsiyum kanal blokeri (örneğin diltiazem ile amlodipin) birlikte kullanılabilir ve buna uzun etkili nitrat eklenebilir. Tedaviye yanıt alınamayan veya tanısı belirsiz kalan hastalarda tıbbi ikinci görüş almak, test sonuçlarının ve ilaç planının yeniden değerlendirilmesine yardımcı olabilir.

ICD ve stentin yeri

Spazma bağlı ventriküler fibrilasyon veya ani kalp durmasından kurtulmuş hastalarda, ilaç tedavisine ek olarak ICD (implante edilebilir kardiyoverter defibrilatör) takılması değerlendirilir. Bu karar, olayın şekline ve ilaç tedavisine yanıta göre bireysel olarak verilir.

Stent, koroner vazospazmın tedavisi değildir. Spazm çoğu zaman damarın farklı bölgelerinde ortaya çıkabildiği için tek bir noktaya stent yerleştirmek atakları önlemez ve stentin kenarlarında spazm sürebilir. Stent ancak spazmın üzerine binen anlamlı sabit bir darlık bulunması gibi sınırlı durumlarda gündeme gelir; bu hastalarda da spazma yönelik ilaç tedavisi sürdürülür.

Nelerden Kaçınılmalı?

  • Nonselektif beta blokerler: Propranolol gibi ilaçlar damarı genişleten beta-2 reseptörlerini de bloke ederek spazmı kolaylaştırabilir. Vazospastik anjinada tek başına kullanılmaları uygun değildir.
  • Yüksek doz aspirin: Yüksek dozlarda damar genişletici prostasiklin üretimi baskılanabileceği için spazmı artırma olasılığı nedeniyle kaçınılması önerilir. Eşlik eden koroner arter hastalığında düşük doz aspirin ayrı bir değerlendirmeyle kullanılabilir.
  • Tetikleyici ilaç ve maddeler: Triptanlar, ergot türevleri, uyarıcı maddeler ve kokain kesinlikle kullanılmamalıdır. Kemoterapi alan hastalarda göğüs ağrısı gelişirse onkoloji ve kardiyoloji ekibi birlikte değerlendirme yapmalıdır.
  • İlacı kendiliğinden kesmek: Kalsiyum kanal blokerlerinin aniden bırakılması rebound ataklara yol açabilir.

Sıkça Sorulan Sorular

Koroner vazospazm kalp krizi midir?

Hayır, ancak kalp krizine yol açabilir. Kısa süreli spazm geçici iskemi oluşturur ve kalıcı hasar bırakmaz; spazm uzun sürerse kalp kasında hasar gelişebilir. Bu nedenle uzun süren göğüs ağrısında 112 aranmalıdır.

Anjiyom temiz çıktı ama göğüs ağrım sürüyor, vazospazm olabilir mi?

Olabilir. Özellikle istirahatte, gece veya sabaha karşı gelen ve nitrata hızla yanıt veren ağrılarda vazospazm akla gelmelidir. Tanı için provokasyon testi veya atak sırasında EKG kaydı gerekebilir; küçük damar kaynaklı nedenler de ayrıca değerlendirilir.

Vazospazm tamamen geçer mi?

Ataklar uygun ilaç tedavisi ve sigaranın bırakılmasıyla çoğu hastada belirgin şekilde azalır veya kaybolur. Ancak yatkınlık süregen olduğundan ilaçlar genellikle uzun süre kullanılır ve doz azaltımı hekim kontrolünde yapılır.

Vazospazmda hangi ilaç kullanılır?

İlk basamak tedavi kalsiyum kanal blokerleridir. Atak anında dil altı nitrat kullanılır; gerekirse uzun etkili nitrat eklenir. Statinler de destekleyici olarak değerlendirilebilir. İlaç seçimi ve doz kardiyoloji uzmanı tarafından belirlenir.

Vazospazmda stent takılır mı?

Genellikle hayır. Stent spazmı önlemez ve spazm damarın başka bölgelerinde sürebilir. Spazmla birlikte anlamlı sabit bir darlık bulunan sınırlı durumlarda stent düşünülebilir.

Provokasyon testi tehlikeli midir?

Asetilkolin veya ergonovin ile yapılan test, deneyimli merkezlerde ve uygun izlem altında yapıldığında genellikle güvenlidir. Oluşturulan spazm damara verilen nitrat ile hızla çözülür. Ritim bozukluğu gibi komplikasyonlar nadirdir ve ekip bunlara hazırlıklıdır.

Vazospazm hastası spor yapabilir mi?

Ataklar kontrol altındaysa düzenli egzersiz genellikle önerilir. Soğuk havada, sabahın çok erken saatlerinde ve yoğun nefes alıp vermeye yol açan aktivitelerde dikkatli olunmalıdır. Kişiye uygun egzersiz planı kardiyoloğunuzla birlikte yapılmalıdır.

Gece veya sabaha karşı tekrarlayan göğüs ağrınız mı var? Belirtilerinizin koroner vazospazmla ilişkisini değerlendirmek ve kişiye özel tedavi planı oluşturmak için Prof. Dr. Mert İlker Hayıroğlu ile görüşebilirsiniz.

İletişim ve randevu · WhatsApp: 0535 715 48 08

Bu yazı bilgilendirme amaçlıdır; tanı ve tedavi yerine geçmez. İlaç başlama, değiştirme veya bırakma kararı kardiyoloji uzmanı tarafından verilir. Ani başlayan veya uzun süren göğüs ağrısında 112’yi arayın.

Etiketler:
Genel

İlgili Yazılar

TR|EN