Damar Sertliği Nedir? Ateroskleroz Nasıl Önlenir?

Damar sertliği, kalp krizi, inme ve bacak damar tıkanıklığı gibi ciddi sağlık sorunlarının temelinde yer alabilen kronik bir damar hastalığıdır. Tıbbi olarak ateroskleroz adı verilen bu süreçte, atardamarların iç duvarında kolesterol, yağ, kalsiyum, bağ dokusu ve iltihabi hücrelerden oluşan plaklar birikir.

Ateroskleroz uzun yıllar boyunca belirgin bir şikâyet oluşturmadan ilerleyebilir. Damar içerisindeki plak büyüdükçe kanın geçtiği alan daralabilir. Bazı plaklar ise damar çapını ileri derecede daraltmadan aniden çatlayabilir. Plağın üzerinde pıhtı oluşması, kan akımını kısa sürede tamamen keserek kalp krizi veya inmeye neden olabilir.

Bu nedenle damar sertliği yalnızca ileri yaşlarda ortaya çıkan bir sorun olarak görülmemelidir. Sigara, yüksek tansiyon, yüksek kolesterol, diyabet, hareketsizlik ve sağlıksız beslenme gibi riskler damar duvarında genç yaşlardan itibaren değişiklik oluşturabilir.

Damar sertliğinin önlenmesinde en etkili yaklaşım, risk faktörlerini hastalık belirti vermeden önce kontrol altına almaktır. Sigaranın bırakılması, LDL kolesterolün düşürülmesi, tansiyon ve kan şekerinin kontrolü, düzenli hareket ve uygun beslenme aterosklerozun ilerlemesini yavaşlatabilir.

Damar Sertliği Nedir?

Damar sertliği, günlük kullanımda atardamarların esnekliğini kaybetmesi ve iç duvarlarında plak birikmesi anlamında kullanılan genel bir ifadedir.

Ateroskleroz özellikle kalpten dokulara oksijenli kan taşıyan atardamarları etkiler. Damar duvarında biriken plaklar zaman içerisinde:

• Damarın iç çapını daraltabilir.
• Kan akımını azaltabilir.
• Damarın esnekliğini bozabilir.
• Damar içerisinde pıhtı oluşmasına neden olabilir.
• Damarın tamamen tıkanmasına yol açabilir.
• Damar duvarını zayıflatarak genişleme ve anevrizma riskini artırabilir.

Ateroskleroz yalnızca tek bir damarı değil, aynı anda birden fazla damar bölgesini etkileyebilen sistemik bir hastalıktır.

Kalp damarında plak bulunan bir kişide şah damarları, bacak damarları veya böbrek damarları da etkilenmiş olabilir.

Ateroskleroz ile Arteriyoskleroz Aynı mıdır?

Bu iki terim birbirine yakın anlamda kullanılsa da tam olarak aynı değildir.

Arteriyoskleroz, atardamarların kalınlaşması, sertleşmesi ve esnekliğini kaybetmesini ifade eden geniş bir kavramdır.

Ateroskleroz ise arteriyosklerozun en sık görülen türlerinden biridir ve damar duvarında kolesterol içerikli plakların birikmesiyle oluşur.

Özellik	Arteriyoskleroz	Ateroskleroz
Anlamı	Atardamarların genel olarak sertleşmesi	Damar duvarında plak birikmesi
Kapsam	Daha geniş bir kavramdır	Arteriyosklerozun bir alt türüdür
Temel değişiklik	Damar duvarında kalınlaşma ve esneklik kaybı	Kolesterol, kalsiyum ve iltihabi plak
Sonuç	Damarın işlevi bozulabilir	Daralma, pıhtı, kalp krizi ve inme gelişebilir
Günlük kullanım	Damar sertliği olarak ifade edilir	Çoğunlukla damar sertliğiyle eş anlamlı kullanılır

Ateroskleroz Nasıl Oluşur?

Ateroskleroz tek bir anda ortaya çıkmaz. Damar duvarında yıllar boyunca devam eden biyolojik değişiklikler sonucunda gelişir.

Damarın İç Yüzeyinde Hasar Oluşması

Atardamarların iç yüzeyi endotel adı verilen ince bir hücre tabakasıyla kaplıdır. Endotel, damarların genişleyip daralmasını, pıhtılaşmayı ve iltihabi yanıtı düzenler.

Şu faktörler endotel işlevini bozabilir:

• Sigara kullanımı
• Yüksek tansiyon
• Yüksek LDL kolesterol
• Diyabet
• Kronik böbrek hastalığı
• Obezite
• Hareketsizlik
• Kronik iltihabi hastalıklar

LDL Kolesterolün Damar Duvarına Girmesi

Kandaki LDL kolesterol parçacıkları, işlevi bozulmuş damar iç yüzeyinden damar duvarına geçebilir.

Burada kimyasal değişime uğrayan LDL parçacıkları bağışıklık sisteminin dikkatini çeker ve iltihabi bir yanıt başlatır.

Köpük Hücrelerinin Oluşması

Bağışıklık hücreleri damar duvarındaki kolesterol parçacıklarını içine alır. Yağla dolan bu hücrelere köpük hücresi adı verilir.

Köpük hücrelerinin birikmesiyle damar duvarında erken dönemde yağlı çizgilenmeler oluşur.

Aterosklerotik Plağın Gelişmesi

Zaman içerisinde kolesterol, iltihabi hücreler, kalsiyum ve bağ dokusu bir araya gelerek plak oluşturur.

Plağın üzeri lifli bir tabakayla kaplanabilir. Bazı plaklar yavaşça büyüyerek damarı daraltırken bazıları daha kırılgan yapıda olabilir.

Plağın Çatlaması ve Pıhtı Oluşması

Plağın yüzeyindeki koruyucu tabaka yırtıldığında kanın pıhtılaşma sistemi devreye girer.

Oluşan pıhtı:

• Damarı kısmen daraltabilir.
• Kan akımını tamamen kesebilir.
• Kalp krizine neden olabilir.
• Beyin damarını tıkayarak inmeye yol açabilir.
• Bacak veya farklı organ damarlarında ani tıkanıklık oluşturabilir.

Aterosklerozun tehlikesi yalnızca damarın yavaşça daralması değildir. Çok ileri görünmeyen bir plak da çatlayarak ani damar tıkanıklığına neden olabilir.

Damar Sertliği Hangi Damarları Etkiler?

Ateroskleroz vücuttaki farklı atardamarları etkileyebilir.

Kalp Damarları

Kalbi besleyen koroner damarlarda ateroskleroz gelişmesi koroner arter hastalığına yol açar.

Olası sonuçları şunlardır:

• Eforla göğüs ağrısı
• Nefes darlığı
• Kalp krizi
• Kalp yetersizliği
• Ritim bozuklukları
• Ani kalp durması

Beyin ve Şah Damarları

Boyundaki karotis damarlarında veya beyin damarlarında ateroskleroz gelişmesi beyne giden kan akımını etkileyebilir.

Bu durum:

• Geçici iskemik atak
• İskemik inme
• Konuşma bozukluğu
• Yüzde kayma
• Kol veya bacakta güç kaybı
• Görme kaybı

oluşturabilir.

Bacak Damarları

Bacak damarlarının daralması periferik arter hastalığına neden olabilir.

Hastada:

• Yürürken baldır ağrısı
• Ayakta soğukluk
• Bacakta renk değişikliği
• Dinlenme ağrısı
• Ayakta iyileşmeyen yara
• İleri durumda kangren

görülebilir.

Böbrek Damarları

Böbreklere kan taşıyan damarların daralması:

• Kontrol edilmesi zor yüksek tansiyona,
• Böbrek fonksiyonlarının bozulmasına,
• Sıvı birikimine

katkıda bulunabilir.

Bağırsak Damarları

Bağırsakları besleyen damarların aterosklerozdan etkilenmesi yemek sonrasında karın ağrısına ve kilo kaybına neden olabilir.

Damarın aniden tıkanması ise bağırsak dokusunun kanlanmasını ciddi biçimde bozabilen acil bir durumdur.

Aort Damarı

Ateroskleroz, vücudun en büyük atardamarı olan aortun duvarını da etkileyebilir.

Aort duvarında:

• Plak birikimi
• Kalsiyumlanma
• Damar genişlemesi
• Anevrizma
• Damar duvarında pıhtı

gelişebilir.

Damar Sertliğinin Risk Faktörleri Nelerdir?

Ateroskleroz gelişimini etkileyen risk faktörlerinin bir bölümü değiştirilebilirken bazıları değiştirilemez.

Değiştirilebilir Risk Faktörleri

• Sigara ve tütün kullanımı
• Yüksek LDL kolesterol
• Yüksek tansiyon
• Diyabet
• Fazla kilo ve obezite
• Hareketsiz yaşam
• Sağlıksız beslenme
• Uyku apnesi
• Yoğun alkol tüketimi
• Kronik stres
• Tedavi edilmeyen iltihabi hastalıklar
• Bazı kan yağlarının yüksekliği

Değiştirilemeyen Risk Faktörleri

• İleri yaş
• Ailede erken yaşta kalp-damar hastalığı
• Kalıtsal kolesterol hastalıkları
• Biyolojik ve genetik özellikler
• Daha önce damar hastalığı geçirilmiş olması

Değiştirilemeyen bir risk faktörünün bulunması, hastalığın mutlaka gelişeceği anlamına gelmez. Ancak değiştirilebilir risklerin daha dikkatli kontrol edilmesini gerektirir.

Başlıca Risk Faktörlerinin Damara Etkisi

Risk faktörü	Damar üzerindeki etkisi
Sigara	Damar iç yüzeyini bozar, pıhtılaşmayı artırır
Yüksek LDL kolesterol	Damar duvarında kolesterol birikimini hızlandırır
Yüksek tansiyon	Damar duvarında mekanik hasar oluşturur
Diyabet	Endotel işlevini bozar ve iltihabi süreci artırır
Obezite	Tansiyon, diyabet ve kan yağı bozukluklarını artırır
Hareketsizlik	Kilo, insülin direnci ve damar işlevini olumsuz etkiler
Kronik böbrek hastalığı	Kalsiyumlanma ve damar riskini artırabilir
Uyku apnesi	Gece oksijen düşüklüğü ve tansiyon dalgalanmaları oluşturur
Aile öyküsü	Genetik yatkınlığı ve erken hastalık riskini gösterebilir

Kolesterol Damar Sertliğine Nasıl Neden Olur?

Kolesterol vücudun hücre yapısı ve hormon üretimi için ihtiyaç duyduğu bir maddedir. Sorun kolesterolün tamamen varlığı değil, kandaki bazı lipoprotein parçacıklarının fazla olmasıdır.

LDL Kolesterol

LDL kolesterol, kolesterolü dokulara taşıyan parçacıklardan biridir. Kandaki LDL düzeyi yükseldiğinde damar duvarına daha fazla kolesterol girebilir.

Ateroskleroz riskinde yalnızca tek bir laboratuvar değeri değil:

• LDL kolesterol
• Non-HDL kolesterol
• Trigliserid
• Apolipoprotein B
• Lipoprotein(a)
• Toplam kalp-damar riski

birlikte değerlendirilebilir.

HDL Kolesterol

HDL kolesterol çoğunlukla “iyi kolesterol” olarak bilinir. Ancak HDL değerinin yüksek olması, yüksek LDL’nin oluşturduğu riski tamamen ortadan kaldırmaz.

Tedavide temel hedef yalnızca HDL’yi yükseltmek değil, ateroskleroza neden olan parçacıkların ve toplam riskin azaltılmasıdır.

Trigliserid

Yüksek trigliserid düzeyi özellikle:

• Obezite
• Diyabet
• İnsülin direnci
• Karaciğer yağlanması
• Aşırı alkol tüketimi

ile birlikte bulunabilir.

Trigliserid yüksekliği de toplam kalp-damar riski içerisinde değerlendirilir.

Lipoprotein(a) Nedir?

Lipoprotein(a), büyük ölçüde genetik olarak belirlenen bir kan yağı parçacığıdır.

Yüksek olması:

• Erken yaşta damar sertliği
• Kalp krizi
• Aort kapağı kireçlenmesi
• Ailevi kalp-damar hastalığı

riskiyle ilişkili olabilir.

Sağlıklı yaşam alışkanlıkları lipoprotein(a) düzeyini her zaman belirgin biçimde düşürmese de kişinin toplam kalp-damar riskini azaltmaya yardımcı olabilir.

Ailede genç yaşta kalp krizi veya açıklanamayan erken damar hastalığı bulunan kişilerde ölçüm değerlendirilebilir.

Damar Sertliği Belirti Verir mi?

Ateroskleroz erken dönemde çoğunlukla belirti vermez. Damar daralması belirli bir düzeye ulaştığında veya plak çatlayarak pıhtı oluşturduğunda şikâyetler ortaya çıkabilir.

Belirtiler etkilenen damara göre değişir.

Kalp Damarı Belirtileri

• Eforla göğüste baskı veya sıkışma
• Nefes darlığı
• Çabuk yorulma
• Sol kola, çeneye veya sırta yayılan ağrı
• Soğuk terleme
• Bulantı
• Kalp krizi

Şah ve Beyin Damarı Belirtileri

• Yüzde ani kayma
• Konuşma bozukluğu
• Tek taraflı kol veya bacak güçsüzlüğü
• Ani görme kaybı
• Denge bozukluğu
• Geçici nörolojik şikâyetler

Bacak Damarı Belirtileri

• Yürürken baldır ağrısı
• Ayağın soğuk olması
• Bacak nabızlarının zayıflaması
• Ayak parmaklarında renk değişikliği
• Dinlenme ağrısı
• İyileşmeyen yara

Bağırsak Damarı Belirtileri

• Yemek sonrasında karın ağrısı
• Yemekten kaçınma
• İstemsiz kilo kaybı
• Ani ve şiddetli karın ağrısı

Damar Sertliği Ağrı Yapar mı?

Damar sertliği doğrudan damar duvarında hissedilen bir ağrı oluşturmaz. Ağrı çoğunlukla daralmış damarın beslediği dokunun yeterli oksijen alamaması sonucunda ortaya çıkar.

Örneğin:

• Kalp kası yeterli oksijen alamazsa göğüs ağrısı,
• Bacak kasları yeterli kanlanamazsa yürüyüş ağrısı,
• Bağırsaklar yeterli kanlanamazsa yemek sonrası karın ağrısı

görülebilir.

Damar Sertliği Genç Yaşta Görülür mü?

Evet. Aterosklerozun damar duvarındaki erken değişiklikleri genç yaşlardan itibaren başlayabilir.

Özellikle şu durumlarda erken hastalık riski artabilir:

• Ailevi kolesterol yüksekliği
• Yoğun sigara kullanımı
• Tip 1 veya tip 2 diyabet
• Kontrolsüz yüksek tansiyon
• Kronik böbrek hastalığı
• İleri obezite
• Ailede genç yaşta kalp krizi
• Bazı kronik iltihabi hastalıklar
• Uyarıcı madde kullanımı

Genç olmak kalp-damar hastalığına karşı tam koruma sağlamaz.

Damar Sertliği Nasıl Teşhis Edilir?

Ateroskleroz tanısında hastanın şikâyetleri, risk faktörleri, fizik muayene ve gerekli görüntüleme yöntemleri birlikte değerlendirilir.

Her bireye bütün damar testlerinin yapılması gerekmez. Tetkik seçimi kişinin riskine ve şikâyetlerine göre yapılmalıdır.

Kan Testleri

Damar sertliği riskini değerlendirmek amacıyla şu testler kullanılabilir:

• Total kolesterol
• LDL kolesterol
• HDL kolesterol
• Trigliserid
• Non-HDL kolesterol
• Apolipoprotein B
• Lipoprotein(a)
• Açlık kan şekeri
• HbA1c
• Böbrek fonksiyonları
• Karaciğer testleri
• Gerekli hastalarda iltihap belirteçleri

Kan testleri damarın doğrudan görüntüsünü göstermez ancak ateroskleroz riskinin belirlenmesine yardımcı olur.

Tansiyon Ölçümü

Yüksek tansiyon aterosklerozun hem nedeni hem de sonucuyla ilişkili olabilir.

Tek bir yüksek ölçüm hipertansiyon tanısı için yeterli olmayabilir. Ev ölçümleri veya 24 saatlik tansiyon takibi gerekebilir.

Elektrokardiyografi

EKG kalbin elektriksel aktivitesini gösterir.

Daha önce geçirilmiş kalp krizi veya mevcut kalp kası etkilenmesi hakkında bilgi verebilir. Ancak normal EKG, koroner damar sertliğini dışlamaz.

Efor Testi

Efor testi sırasında kalbin artan oksijen ihtiyacına verdiği yanıt değerlendirilir.

Test:

• Eforla göğüs ağrısı
• EKG değişiklikleri
• Egzersiz kapasitesi
• Tansiyon yanıtı
• Ritim bozuklukları

hakkında bilgi sağlayabilir.

Efor testinin normal olması bütün koroner plakların olmadığı anlamına gelmez. Test daha çok kan akımını anlamlı düzeyde etkileyen darlıkları değerlendirmeye yardımcı olur.

Koroner BT Anjiyografi

Koroner BT anjiyografi, kalp damarlarının kontrast madde ve bilgisayarlı tomografiyle görüntülenmesidir.

Bu yöntemle:

• Damar içerisindeki plaklar
• Kireçli ve kireçsiz plak yapısı
• Darlığın yeri
• Darlığın yaklaşık derecesi
• Koroner damar anatomisi

değerlendirilebilir.

Her hastaya tarama amacıyla yapılmaz. Böbrek fonksiyonları, kalp hızı, radyasyon ve kontrast kullanımı dikkate alınmalıdır.

Koroner Kalsiyum Skoru

Koroner arter kalsiyum skoru, kalp damarlarındaki kalsiyum miktarını kontrast verilmeden ölçen bilgisayarlı tomografi incelemesidir.

Özellikle belirti bulunmayan ancak kalp-damar riskinin düşük mü, orta mı olduğu konusunda belirsizlik bulunan bazı kişilerde tedavi kararını destekleyebilir.

Kalsiyum skoru:

• Koroner damardaki toplam plak yükü hakkında bilgi verebilir.
• Kalsiyum içermeyen yumuşak plakları doğrudan göstermez.
• Damarın ne kadar daraldığını kesin olarak belirtmez.
• Kalp krizi şüphesinde acil tanı testi olarak kullanılmaz.

Skorun sıfır olması riski azaltabilir ancak özellikle gençlerde veya yüksek riskli kişilerde damar hastalığını tamamen dışlamaz.

Koroner Anjiyografi

Koroner anjiyografi, kalp damarlarının kateter yöntemiyle görüntülenmesidir.

Genellikle:

• Kalp krizi
• Yüksek riskli göğüs ağrısı
• Ciddi darlık şüphesi
• Girişim planlanması

durumlarında kullanılır.

Önemli bir darlık saptanırsa uygun hastalarda aynı seansta balon veya stent işlemi yapılabilir.

Karotis Doppler Ultrasonografi

Boyundaki şah damarları ultrasonla değerlendirilebilir.

Bu yöntemle:

• Damar duvarındaki plaklar
• Darlığın derecesi
• Kan akım hızı
• Plak yüzeyinin özellikleri

incelenebilir.

Her sağlıklı bireye rutin tarama yapılması gerekli değildir. Muayene bulguları, nörolojik belirtiler ve risk düzeyi dikkate alınır.

Ayak Bileği-Kol İndeksi

Ayak bileği-kol indeksi, ayak bileğindeki tansiyonun koldaki tansiyona oranlanmasıyla hesaplanır.

Düşük sonuç bacak damarlarında periferik arter hastalığını düşündürebilir.

Özellikle:

• Yürürken baldır ağrısı
• Ayakta iyileşmeyen yara
• Bacakta soğukluk
• Yoğun sigara öyküsü
• Diyabet

bulunan kişilerde değerlendirilebilir.

Doppler Ultrasonografi

Doppler ultrasonografi bacak, boyun, böbrek ve farklı damar bölgelerindeki kan akımını değerlendirebilir.

Radyasyon veya iyotlu kontrast madde içermemesi önemli avantajıdır.

Damar Sertliği Nasıl Önlenir?

Aterosklerozu önlemede temel amaç, damar duvarına zarar veren ve plak oluşumunu hızlandıran faktörleri kontrol etmektir.

Sigara Tamamen Bırakılmalıdır

Sigara:

• Damarın iç yüzeyini bozar.
• LDL parçacıklarının damar duvarına girişini kolaylaştırır.
• Damarların daralmasına neden olur.
• Trombositlerin yapışmasını artırır.
• Kandaki oksijen taşıma kapasitesini düşürür.
• Kalp krizi, inme ve bacak damar tıkanıklığı riskini artırır.

Yalnızca sigara sayısını azaltmak yeterli olmayabilir. Temel hedef sigara ve diğer tütün ürünlerinin tamamen bırakılmasıdır.

Elektronik sigara ve benzeri nikotin ürünleri de damar sağlığı açısından risksiz kabul edilmemelidir.

LDL Kolesterol Kontrol Altına Alınmalıdır

LDL kolesterolün düşürülmesi, damar duvarına yeni kolesterol girişini azaltabilir ve mevcut plakların daha kararlı hâle gelmesine yardımcı olabilir.

Kolesterol hedefi herkeste aynı değildir.

Daha önce:

• Kalp krizi
• Koroner stent
• Bypass ameliyatı
• İnme
• Periferik arter hastalığı

geçiren kişilerde daha yoğun kolesterol düşürücü tedavi gerekebilir.

Tedavide yaşam tarzı değişikliklerinin yanı sıra statinler ve gerekli hastalarda farklı kolesterol düşürücü ilaçlar kullanılabilir.

Tansiyon Düzenli Takip Edilmelidir

Yüksek tansiyon damar duvarına sürekli mekanik yük bindirir.

Tansiyon kontrolü için:

• Tuz tüketimi azaltılmalı,
• Sağlıklı kilo korunmalı,
• Düzenli hareket edilmeli,
• İlaçlar aksatılmamalı,
• Ev ölçümleri kaydedilmeli,
• Uyku apnesi varsa tedavi edilmelidir.

Tansiyon ilaçları kişi kendisini iyi hissettiği için kontrolsüz bırakılmamalıdır.

Diyabet Kontrol Edilmelidir

Yüksek kan şekeri damar duvarını, sinirleri ve böbrekleri etkileyerek ateroskleroz riskini artırır.

Diyabet yönetiminde:

• Kan şekeri takibi
• HbA1c değerlendirmesi
• Tansiyon kontrolü
• Kolesterol tedavisi
• Böbrek fonksiyonlarının izlenmesi
• Sağlıklı beslenme
• Düzenli hareket

birlikte ele alınmalıdır.

Diyabet hastasında yalnızca kan şekerinin normal olması, bütün kalp-damar riskinin kontrol edildiği anlamına gelmez.

Düzenli Fiziksel Aktivite Yapılmalıdır

Düzenli egzersiz:

• Tansiyonu düşürmeye,
• İnsülin duyarlılığını artırmaya,
• Kilo kontrolüne,
• Damar iç yüzeyinin işlevini desteklemeye,
• Trigliserid düzeyini azaltmaya,
• Kalp ve akciğer kapasitesini geliştirmeye

yardımcı olabilir.

Kişinin sağlık durumuna uygun olarak:

• Tempolu yürüyüş
• Bisiklet
• Yüzme
• Hafif veya orta düzey direnç egzersizleri
• Günlük hareket miktarının artırılması

planlanabilir.

Uzun süre hareketsiz yaşayan, kalp hastalığı bulunan veya egzersizle göğüs ağrısı yaşayan kişiler program öncesinde değerlendirilmelidir.

Damar Sağlığını Koruyan Beslenme Nasıl Olmalıdır?

Tek bir besin damarı temizlemez veya aterosklerozu ortadan kaldırmaz. Önemli olan sürdürülebilir bir beslenme düzenidir.

Beslenmede şu gruplara yer verilebilir:

• Sebze ve meyveler
• Tam tahıllar
• Baklagiller
• Balık
• Tuzsuz ve ölçülü kuruyemiş
• Zeytinyağı gibi doymamış yağlar
• Liften zengin besinler
• Uygun miktarda süt ürünleri
• İşlenmemiş protein kaynakları

Sınırlanması gerekenler şunlardır:

• Trans yağlar
• İşlenmiş et ürünleri
• Aşırı doymuş yağ
• Şekerli içecekler
• Yoğun işlenmiş paketli gıdalar
• Fazla tuz
• Aşırı beyaz un ve şeker tüketimi

Damar Sağlığı İçin Besin Karşılaştırması

Daha sık tercih edilebilecekler	Sınırlandırılması gerekenler
Sebze ve meyveler	Şekerli içecekler
Tam tahıllar	Beyaz unlu yoğun işlenmiş ürünler
Baklagiller	İşlenmiş etler
Balık	Trans yağ içeren ürünler
Zeytinyağı	Aşırı tereyağı ve doymuş yağ
Tuzsuz kuruyemiş	Aşırı tuzlu atıştırmalıklar
Evde hazırlanmış yemekler	Hazır ve yoğun işlenmiş yiyecekler

Sağlıklı Kilo Korunmalıdır

Fazla kilo özellikle karın bölgesinde biriktiğinde:

• İnsülin direnci
• Diyabet
• Yüksek tansiyon
• Trigliserid yüksekliği
• Uyku apnesi
• Kronik iltihabi aktivite

riskini artırabilir.

Hızlı ve sürdürülemez diyetler yerine, beslenme ve hareket alışkanlıklarının uzun vadeli olarak değiştirilmesi hedeflenmelidir.

Uyku Düzeni ve Uyku Apnesi Önemsenmelidir

Uyku apnesinde gece boyunca solunum tekrarlayan biçimde durabilir. Bu durum:

• Kandaki oksijenin düşmesine,
• Tansiyonun yükselmesine,
• Stres hormonlarının artmasına,
• Ritim bozukluklarına,
• Kalp-damar riskinin yükselmesine

katkıda bulunabilir.

Yüksek sesle horlama, uykuda nefessiz kalma, sabah baş ağrısı ve gündüz uyuklama varsa uyku apnesi açısından değerlendirme yapılabilir.

Stres Yönetimi Damar Sağlığını Etkiler mi?

Uzun süreli stres:

• Tansiyonu artırabilir.
• Uyku kalitesini bozabilir.
• Sigara ve sağlıksız beslenme alışkanlıklarını artırabilir.
• Fiziksel aktiviteyi azaltabilir.
• Kalp hızını ve stres hormonlarını yükseltebilir.

Stres yönetiminde:

• Düzenli egzersiz
• Uyku düzeni
• Nefes ve gevşeme çalışmaları
• Sosyal destek
• Gerekli durumlarda psikolojik destek

faydalı olabilir.

Stresin azaltılması, kolesterol veya tansiyon tedavisinin yerine geçmez; diğer koruyucu adımları destekler.

Damar Sertliğinde İlaç Tedavisi

Ateroskleroz tedavisinde ilaçlar hastanın risk düzeyine ve mevcut damar hastalığına göre seçilir.

Statinler

Statinler, karaciğerde kolesterol üretimini azaltarak LDL düzeyini düşürür.

Ayrıca:

• Plakların daha kararlı hâle gelmesine,
• Damar duvarındaki iltihabi aktivitenin azalmasına,
• Kalp krizi ve inme riskinin düşürülmesine

katkıda bulunabilir.

Kas ağrısı veya karaciğer testlerinde değişiklik gibi yan etkiler oluşabilir. Ancak ilaç, hasta tarafından kontrolsüz bırakılmamalıdır. Doz veya ilaç türü hekim tarafından düzenlenebilir.

Diğer Kolesterol Düşürücü Tedaviler

LDL hedefe ulaşmazsa veya statin tedavisi yeterli olmazsa farklı ilaçlar eklenebilir.

İlaç seçimi:

• Başlangıç LDL değeri
• Mevcut damar hastalığı
• Kalıtsal kolesterol yüksekliği
• Böbrek ve karaciğer fonksiyonları
• Önceki ilaç yan etkileri
• Toplam kalp-damar riski

dikkate alınarak yapılır.

Tansiyon İlaçları

Tansiyonun kontrol altında tutulması damar duvarı hasarını ve kalbin iş yükünü azaltabilir.

Hangi ilacın kullanılacağı:

• Yaş
• Böbrek fonksiyonları
• Kalp yetersizliği
• Diyabet
• Kalp ritmi
• Eşlik eden diğer hastalıklar

doğrultusunda belirlenir.

Diyabet İlaçları

Diyabet tedavisinde kullanılan bazı ilaçlar kan şekerini düşürmenin yanı sıra belirli hasta gruplarında kalp ve böbrek sağlığını destekleyebilir.

Tedavi kişisel kalp-damar ve böbrek riskine göre planlanmalıdır.

Aspirin ve Antiagregan İlaçlar

Aspirin, trombositlerin kümelenmesini azaltarak pıhtı oluşma riskini düşürebilir.

Ancak damar hastalığı bulunmayan herkesin korunma amacıyla aspirin kullanması önerilmez. Aspirin mide-bağırsak ve beyin kanaması riskini artırabilir.

Daha önce:

• Kalp krizi
• Koroner stent
• İskemik inme
• Periferik arter hastalığı

geçiren uygun hastalarda antiagregan tedavi daha önemli olabilir.

Aspirin kullanımı veya bırakılması hekim değerlendirmesiyle yapılmalıdır.

Damar Sertliği İlaçla Geçer mi?

Ateroskleroz kronik bir hastalıktır. İlaçlar mevcut bütün plakları bir anda ortadan kaldırmaz.

Uygun tedaviyle:

• LDL kolesterol düşürülebilir.
• Yeni plak oluşumu yavaşlatılabilir.
• Mevcut plakların büyümesi azaltılabilir.
• Kırılgan plakların daha kararlı hâle gelmesi sağlanabilir.
• Kalp krizi ve inme riski azaltılabilir.
• Bazı hastalarda plak yükünde sınırlı gerileme görülebilir.

Tedavinin başarısı yalnızca görüntüdeki plağın küçülmesiyle değil, kalp-damar olaylarının önlenmesiyle değerlendirilir.

Damarları Temizleyen Bir Besin Var mıdır?

Hayır. Sarımsak, limon, sirke, bitki çayları veya farklı ürünler damar duvarındaki aterosklerotik plağı güvenli biçimde temizlemez.

Bu ürünler dengeli beslenmenin bir parçası olabilir ancak:

• Kolesterol ilacının,
• Tansiyon tedavisinin,
• Diyabet kontrolünün,
• Sigaranın bırakılmasının,
• Tıbbi girişimlerin

yerine geçmez.

“Damar açıcı” adıyla satılan takviyeler ilaçlarla etkileşime girebilir ve kanama riskini artırabilir.

Kireçlenmiş Damar Açılır mı?

Aterosklerotik plaklarda zaman içerisinde kalsiyum birikebilir. Yoğun kireçlenme damar duvarını sertleştirir ve stent işlemini zorlaştırabilir.

Önemli bir darlık kan akımını bozuyorsa uygun hastalarda:

• Balon anjiyoplasti
• Stent
• Kireçli plağı hazırlayan özel kateter yöntemleri
• Cerrahi bypass

uygulanabilir.

Ancak görüntülemede kireç görülmesi her zaman damar açıcı işlem gerektiği anlamına gelmez. Karar darlığın işlevsel önemi ve hastanın şikâyetlerine göre verilir.

Damar Sertliği İçin Stent Ne Zaman Gerekir?

Koroner damarda plak bulunması tek başına stent takılması için yeterli değildir.

Stent şu durumlarda değerlendirilebilir:

• Kalp krizi nedeniyle damarın tıkanması
• İlaçlara rağmen devam eden göğüs ağrısı
• Kalp kasının kanlanmasını anlamlı biçimde azaltan darlık
• Yüksek riskli damar bölgesinde önemli daralma
• Damar içi basınç ölçümleriyle işlevsel önemin gösterilmesi

Yaygın ve karmaşık çok damar hastalığında bypass ameliyatı daha uygun olabilir.

Damar Sertliği Tamamen Geçer mi?

Ateroskleroz çoğunlukla uzun süreli takip gerektiren kronik bir süreçtir.

Hastalık tamamen yok olmayabilir ancak:

• İlerlemesi yavaşlatılabilir.
• Plakların kararlı hâle gelmesi sağlanabilir.
• Yeni damar tıkanıklıkları önlenebilir.
• Kalp krizi ve inme riski azaltılabilir.
• Hastanın yaşam kalitesi korunabilir.

Başarılı tedavi, yalnızca bir kez yapılan stent veya ameliyata değil, risk faktörlerinin ömür boyu yönetilmesine dayanır.

Damar Sertliği Tedavi Edilmezse Ne Olur?

Tedavi edilmeyen ateroskleroz şu sorunlara yol açabilir:

• Koroner arter hastalığı
• Kalp krizi
• Kalp yetersizliği
• İskemik inme
• Geçici iskemik atak
• Periferik arter hastalığı
• Ayakta iyileşmeyen yaralar
• Uzuv kaybı
• Böbrek fonksiyonlarında bozulma
• Bağırsak damar tıkanıklığı
• Aort anevrizması
• Ani kalp durması

Hastalığın ilerleme hızı her kişide aynı değildir. Sigara, diyabet, yüksek LDL ve böbrek hastalığı ilerlemeyi hızlandırabilir.

Hangi Belirtilerde Acil Yardım Alınmalıdır?

Aşağıdaki belirtilerden biri varsa 112 aranmalı veya acil servise başvurulmalıdır:

• Göğüste baskı, sıkışma veya ağırlık
• Göğüs ağrısının kola, çeneye veya sırta yayılması
• Ani nefes darlığı
• Soğuk terleme ve bulantı
• Yüzde kayma
• Konuşma bozukluğu
• Tek taraflı güç veya his kaybı
• Ani görme kaybı
• Bacakta aniden gelişen şiddetli ağrı ve soğukluk
• Nabız kaybı
• Ani ve çok şiddetli karın veya sırt ağrısı
• Bayılma veya bilinç değişikliği

Bu belirtiler kalp krizi, inme, akut uzuv iskemisi veya büyük damar aciliyle ilişkili olabilir.

Damar Sertliği Hakkında Doğru Bilinen Yanlışlar

Yaygın inanış	Gerçek
Damar sertliği yalnızca yaşlılarda görülür	Süreç genç yaşlarda başlayabilir
Zayıf kişilerde damar sertliği olmaz	Kilo dışında kolesterol, sigara ve genetik de önemlidir
Kolesterol normalse damar hastalığı olmaz	Tansiyon, diyabet, sigara ve genetik riskler de etkilidir
Damarlar limon veya sarımsakla temizlenir	Hiçbir besin plağı güvenli biçimde ortadan kaldırmaz
Stent takılınca damar hastalığı biter	Ateroskleroz bütün damar sistemini etkileyebilir
Yüksek HDL bütün riski ortadan kaldırır	LDL ve toplam risk yine önemlidir
Göğüs ağrısı yoksa kalp damarı sağlamdır	Ateroskleroz sessiz ilerleyebilir
Aspirin damar sertliğini önler	Herkese rutin aspirin verilmez ve kanama riski vardır
Kolesterol ilacı karaciğere mutlaka zarar verir	Uygun takipte çoğu hasta ilaçları güvenle kullanabilir
Egzersiz damardaki plağı koparır	Stabil hastalarda uygun egzersiz koruyucu etki sağlar

Damar Sertliği Hakkında Sık Sorulan Sorular

Damar sertliği kan tahlilinde çıkar mı?

Kan testleri kolesterol, kan şekeri ve farklı risk faktörlerini gösterir. Ancak damardaki plağın kendisi kan tahlilinde doğrudan görülmez.

Gerekli durumlarda ultrason, BT veya anjiyografi gibi görüntüleme yöntemleri kullanılır.

Damar sertliği tansiyonu yükseltir mi?

Damarların esnekliğini kaybetmesi özellikle büyük tansiyonun yükselmesine katkıda bulunabilir.

Böbrek damarlarındaki daralma da kontrol edilmesi zor hipertansiyonla ilişkili olabilir.

Damar sertliği baş dönmesi yapar mı?

Ateroskleroz tek başına her zaman baş dönmesi oluşturmaz.

Beyin dolaşımı, kalp ritmi veya tansiyon etkileniyorsa baş dönmesi görülebilir. Ani baş dönmesine konuşma bozukluğu veya güç kaybı eşlik ediyorsa acil değerlendirme gerekir.

Damar sertliği kalp çarpıntısı yapar mı?

Koroner damar hastalığı doğrudan çarpıntının tek nedeni değildir. Ancak kalp kası hasarı, kalp yetersizliği veya ritim bozuklukları çarpıntıya neden olabilir.

Damar sertliği nefes darlığı yapar mı?

Kalp damarlarındaki darlık, kalp kasının yeterli kanlanamamasına veya kalp yetersizliğine neden olarak nefes darlığı oluşturabilir.

Akciğer hastalıkları, kansızlık ve farklı nedenler de araştırılmalıdır.

Damar sertliği olan kişi spor yapabilir mi?

Klinik durumu stabil olan kişiler, sağlık durumlarına uygun düzenli egzersiz yapabilir.

Göğüs ağrısı, bayılma veya ciddi nefes darlığı bulunan kişiler egzersiz öncesinde değerlendirilmelidir.

Damar sertliği için hangi doktora gidilir?

Belirtilerin bulunduğu damar bölgesine göre kardiyoloji, kalp ve damar cerrahisi, nöroloji veya farklı uzmanlık alanları değerlendirme yapabilir.

Kalp ve damar risklerinin genel değerlendirmesi için kardiyoloji uzmanına başvurulabilir.

Damar sertliği ultrasonla anlaşılır mı?

Boyun, bacak ve bazı organ damarlarındaki plaklar Doppler ultrasonografiyle görülebilir.

Kalp damarları göğüs içerisinde bulunduğu için standart ultrasonla doğrudan değerlendirilemez.

Damar sertliği geri döner mi?

Yoğun risk kontrolüyle plakların büyümesi yavaşlatılabilir ve bazı hastalarda sınırlı gerileme görülebilir.

Ancak tedavinin temel amacı bütün plakları yok etmekten çok, ciddi damar olaylarını önlemektir.

Kolesterol düşükse damar sertliği olmaz mı?

Hayır. Sigara, diyabet, yüksek tansiyon, böbrek hastalığı ve genetik faktörler de ateroskleroza neden olabilir.

Ayrıca kişi ilaç kullandığı için kolesterolü düşük olabilir ancak daha önce oluşmuş damar hastalığı devam edebilir.

Damar sertliği için aspirin kullanılmalı mı?

Bilinen damar hastalığı bulunan bazı kişilerde aspirin veya farklı antiagregan ilaçlar gerekebilir.

Kalp krizi veya inme geçirmemiş kişilerin yalnızca yaş nedeniyle aspirin kullanmaya başlaması doğru değildir.

Damar sertliği kalıtsal mıdır?

Ateroskleroz doğrudan tek bir genle geçen bir hastalık olmak zorunda değildir. Ancak ailevi kolesterol yüksekliği ve farklı genetik özellikler erken damar hastalığı riskini artırabilir.

Damar sertliğini hangi yiyecekler artırır?

Aşırı doymuş yağ, trans yağ, işlenmiş et, yüksek tuz ve şeker içeren beslenme düzeni risk faktörlerini olumsuz etkileyebilir.

Tek bir öğün değil, uzun süreli beslenme alışkanlığı önemlidir.

Stres damar sertliği yapar mı?

Stres tek başına bütün aterosklerozu açıklamaz. Ancak tansiyon, uyku, sigara, beslenme ve metabolik sağlık üzerinden damar riskini artırabilir.

Damar sertliği ameliyatla temizlenir mi?

Bazı şah damarı hastalıklarında plak cerrahi olarak çıkarılabilir. Kalp damarlarında ise balon, stent veya bypass uygulanabilir.

Ancak bu işlemler sistemik aterosklerozu tamamen ortadan kaldırmaz.

Damar Sertliğinden Korunma Kontrol Listesi

Koruyucu adım	Uygulanabilecek yaklaşım
Sigara	Bütün tütün ve nikotin ürünlerini bırakmak
Kolesterol	LDL ve diğer kan yağlarını kişisel hedefe indirmek
Tansiyon	Düzenli ölçüm ve ilaç uyumu
Diyabet	Kan şekeri ve HbA1c takibi
Egzersiz	Sağlık durumuna uygun düzenli fiziksel aktivite
Beslenme	Sebze, tam tahıl, baklagil ve doymamış yağ ağırlıklı düzen
Kilo	Sürdürülebilir sağlıklı kilo hedefi
Uyku	Yeterli uyku ve uyku apnesinin tedavisi
İlaçlar	Reçeteli tedavileri kontrolsüz bırakmamak
Kontrol	Kişisel riske göre düzenli hekim değerlendirmesi

Damar Sertliğinde Kişiye Özel Risk Değerlendirmesi

Aterosklerozun önlenmesi ve tedavisinde yalnızca toplam kolesterol değerine bakmak yeterli değildir.

Değerlendirmede şu soruların yanıtları birlikte ele alınır:

• Daha önce kalp krizi, inme veya damar tıkanıklığı geçirildi mi?
• Ailede erken yaşta kalp-damar hastalığı var mı?
• Sigara kullanılıyor mu?
• LDL kolesterol ne düzeyde?
• Tansiyon kontrol altında mı?
• Diyabet veya insülin direnci bulunuyor mu?
• Böbrek fonksiyonları nasıl?
• Eforla göğüs veya bacak ağrısı oluşuyor mu?
• Damar görüntülemesinde plak saptandı mı?
• Kullanılan ilaçlar düzenli alınıyor mu?
• Yaşam tarzı değişiklikleri sürdürülebiliyor mu?

Aynı kolesterol değerine sahip iki kişiden biri düşük, diğeri çok yüksek kalp-damar riskine sahip olabilir. Bu nedenle tedavi hedefleri kişiye göre belirlenmelidir.

Damar Sertliğini Önlemenin Temel Yolu

Damar sertliği uzun yıllar belirti vermeden ilerleyebilen ancak kalp krizi, inme ve bacak damar tıkanıklığı gibi ciddi sonuçlara yol açabilen sistemik bir hastalıktır.

Aterosklerozdan korunmada en önemli adımlar şunlardır:

• Sigaranın tamamen bırakılması
• LDL kolesterolün uygun düzeye indirilmesi
• Tansiyonun kontrol altında tutulması
• Diyabetin düzenli yönetilmesi
• Sağlıklı beslenme
• Düzenli fiziksel aktivite
• Fazla kilonun azaltılması
• Uyku apnesi gibi ek risklerin tedavi edilmesi
• Reçete edilen ilaçların düzenli kullanılması

Damar sertliği tanısı konulduğunda yalnızca daralan bölgeye odaklanılmamalıdır. Kalp, beyin, bacak ve diğer damar bölgelerindeki toplam risk birlikte değerlendirilmelidir.

Aterosklerozu önlemenin en etkili yolu, kalp krizi veya inme ortaya çıkmadan önce risk faktörlerini belirlemek ve uzun süreli biçimde kontrol altında tutmaktır.

Bu içerik genel bilgilendirme amacıyla hazırlanmıştır. Göğüs ağrısı, ani nefes darlığı, konuşma bozukluğu, tek taraflı güç kaybı veya bacakta ani ağrı ve soğukluk gelişmesi durumunda vakit kaybetmeden 112 aranmalıdır. Tanı ve tedavi kişisel muayene ve tetkikler doğrultusunda hekim tarafından planlanmalıdır.