FFR ve iFR, anjiyografide görülen bir kalp damarı darlığının kalp kasına giden kan akımını gerçekten kısıtlayıp kısıtlamadığını ölçen yöntemlerdir. Anjiyografi darlığın görüntüsünü verir; fraksiyonel akım rezervi (FFR) ve anlık dalgasız oran (iFR) ise ince bir basınç teliyle darlığın fizyolojik etkisini sayısal olarak ortaya koyar. Bu sayede stent gerçekten fayda sağlayacak darlıklara uygulanır, akımı etkilemeyen darlıklarda ise gereksiz stentten kaçınılabilir. Bu yazıda FFR ve iFR’nin ne olduğu, nasıl yapıldığı, eşik değerleri, dayandığı çalışmalar ve sınırlılıkları anlatılmaktadır.
“%70 darlık” her zaman stent demek mi?
Koroner anjiyografi sonrasında hastaların sıkça duyduğu ifade, damarda “yüzde şu kadar darlık” olduğudur. Anjiyonun nasıl yapıldığı anjiyo nedir, nasıl yapılır yazısında anlatılmıştır. Ancak anjiyografide gözle tahmin edilen darlık yüzdesi ile darlığın kalp kasına gerçekte ne kadar kan gitmesini engellediği arasında her zaman güçlü bir ilişki yoktur.
Özellikle yaklaşık %40 ile %90 arasında görünen orta derece (ara) lezyonlarda belirsizlik büyüktür. Anjiyoda %70 görünen bir darlık akımı anlamlı ölçüde kısıtlamayabilirken, %50 görünen uzun ya da düzensiz bir darlık iskemiye (kalp kasının yetersiz kanlanmasına) neden olabilir. Darlığın uzunluğu, damarın beslediği kalp kası miktarı, plağın şekli ve yan dalların varlığı akımı etkileyen faktörlerdir; bunların hiçbiri tek bir yüzdeyle ifade edilemez.
Stentin yaşam kalitesini ve klinik sonuçları iyileştirdiği durum, darlığın iskemiye yol açtığı durumdur. İskemiye neden olmayan bir darlığa stent takmak hastaya ek fayda sağlamaz; buna karşın stente bağlı riskleri ve uzun süreli kan sulandırıcı kullanımını beraberinde getirir. Fizyolojik ölçümler tam bu noktada karar vermeye yardım eder.
Bilmeniz gereken: İskemi efor testi, sintigrafi veya stres ekokardiyografi gibi invaziv olmayan testlerle önceden kanıtlanmamışsa, orta derecedeki bir darlığa stent kararı vermeden önce FFR veya iFR ile fizyolojik değerlendirme yapılması güncel kılavuzların önerisidir.
FFR (fraksiyonel akım rezervi) nedir?
FFR, darlığın ötesindeki ortalama kan basıncının, darlığın öncesindeki (aorttaki) ortalama basınca oranıdır. Sağlıklı bir damarda basınç damar boyunca neredeyse hiç düşmez ve oran 1,0’a yakındır. Darlık akımı kısıtladıkça darlık sonrasındaki basınç düşer ve oran küçülür.
Bu ölçümün anlamlı olabilmesi için damardan geçen kan akımının en yüksek düzeye çıkarılması gerekir; buna maksimal hiperemi denir. Bunun için genellikle damar genişletici bir ilaç olan adenozin, toplardamardan veya doğrudan koroner damara verilir. Böylece kalp kası egzersiz sırasındaki gibi en yüksek kan ihtiyacı durumuna getirilmiş olur ve darlığın bu koşullarda yarattığı basınç kaybı ölçülür.
FFR değeri nasıl yorumlanır?
- FFR ≤0,80: Darlık hemodinamik olarak anlamlı kabul edilir; yani darlık iskemiye yol açmaktadır. Uygun durumlarda stent veya bypass ile tedavi düşünülür.
- FFR >0,80: Darlık akımı anlamlı düzeyde kısıtlamamaktadır. Bu hastalarda genellikle stent ertelenir ve ilaç tedavisi ile risk faktörü kontrolü sürdürülür.
Eşik değerine çok yakın sonuçlarda (örneğin 0,75–0,82 arası “gri bölge”) karar, hastanın yakınmaları, damarın büyüklüğü ve diğer klinik bilgilerle birlikte kardiyoloji uzmanı tarafından verilir.
iFR ve diğer ilaçsız (non-hiperemik) indeksler
iFR (instantaneous wave-free ratio, anlık dalgasız oran), adenozin gibi bir ilaç verilmeden yapılan bir ölçümdür. Kalp döngüsünün diyastol (gevşeme) evresinde, koroner damardaki direncin doğal olarak en düşük ve en sabit olduğu kısa bir zaman dilimi bulunur. Bu “dalgasız dönem”de damar adeta kendiliğinden genişlemiş durumdadır. iFR, bu dönemde darlığın ötesindeki basıncın aort basıncına oranını ölçer.
- iFR ≤0,89: Darlık anlamlı kabul edilir.
- iFR >0,89: Darlık genellikle anlamlı değildir.
İlaç gerekmediği için ölçüm daha kısa sürer ve adenozine bağlı rahatsızlık hissi yaşanmaz. iFR’nin bir başka avantajı, damar boyunca geri çekme (pullback) yapılarak basınç kaybının nerede yoğunlaştığının haritalanabilmesidir; bu özellik, ardışık ya da uzun darlıklarda hangi bölgenin tedavi edilmesi gerektiğini anlamaya yardım eder.
Diğer ilaçsız indeksler
RFR (rest full-cycle ratio) ve dPR (diastolic pressure ratio) gibi indeksler de istirahat basınçlarını farklı yöntemlerle analiz eder. Çalışmalarda iFR ile benzer sonuçlar verdikleri gösterilmiştir ve genellikle aynı eşik değeri (≤0,89) kullanılır.
Telsiz yöntemler: QFR ve FFR-CT
Son yıllarda basınç teli kullanmadan fizyolojik değerlendirme yapmayı amaçlayan yöntemler geliştirilmiştir. QFR (kantitatif akım oranı), anjiyografi görüntülerinden bilgisayar modellemesiyle FFR değerini tahmin eder. FFR-CT ise bilgisayarlı tomografi anjiyografisi verilerinden benzer bir hesaplama yapar; bu inceleme hakkında genel bilgi sanal anjiyo (BT anjiyo) yazısında yer almaktadır. Bu yöntemler umut vericidir; ancak görüntü kalitesine bağlıdır ve sınırda değerlerde basınç teliyle ölçüm hâlâ referans yöntemdir.
FFR ve iFR karşılaştırması
| Özellik | FFR | iFR |
|---|---|---|
| Ölçüm koşulu | Maksimal hiperemi (ilaçla) | İstirahat, diyastolik dalgasız dönem |
| İlaç gereksinimi | Adenozin (veya benzeri) | Gerekmez |
| Anlamlılık eşiği | ≤0,80 | ≤0,89 |
| Ölçüm süresi | Birkaç dakika; ilaç uygulaması zaman alır | Genellikle daha kısa |
| Hasta konforu | Geçici sıcaklık, nefes darlığı, göğüs baskısı olabilir | İlaca bağlı yakınma olmaz |
| Kanıt düzeyi | Uzun dönemli sonuç verisi en geniş yöntem | Büyük çalışmalarda FFR’ye non-inferior |
| Tercih edilebileceği durumlar | Sınırda iFR değerleri, kapsamlı kanıt istenen durumlar | Adenozinin sakıncalı olduğu hastalar (ör. ciddi astım), ardışık lezyonlarda geri çekme haritalaması |
Ölçüm nasıl yapılır?
FFR ve iFR ölçümü, ayrı bir işlem olarak değil, koroner anjiyografi sırasında aynı damar girişi (bilek veya kasık) kullanılarak yapılır. Anjiyografi aşamaları koroner anjiyografi sayfasında anlatılmıştır. Ölçümün başlıca adımları şunlardır:
- Hastaya kan sulandırıcı (heparin) verilir.
- Ucunda basınç algılayıcı bulunan, saç teli inceliğindeki bir basınç teli kılavuz kateter içinden koroner damara ilerletilir.
- Telin algılayıcısı kateter ucunda aort basıncıyla eşitlenir (kalibrasyon).
- Tel darlığın ötesine geçirilir. iFR için doğrudan istirahat ölçümü alınır; FFR için adenozin verilerek maksimal hiperemi sağlanır ve ölçüm yapılır.
- Gerekirse tel geri çekilerek basınç değişimi damar boyunca izlenir.
Ölçüm, anjiyografi süresine genellikle 5–15 dakika ekler. Sonuç anlamlıysa aynı seansta stent uygulanabilir; anlamsızsa işlem stent takılmadan sonlandırılır.
Adenozinin olası yan etkileri
Adenozin verildiğinde hastaların önemli bir kısmında yüzde sıcaklık ve kızarma, nefes darlığı hissi veya göğüste baskı gibi yakınmalar olabilir. Bu etkiler ilacın çok kısa etki süresi nedeniyle genellikle ilaç kesildikten sonra saniyeler veya dakikalar içinde geçer. Nadiren geçici kalp ritmi yavaşlaması görülebilir. Ciddi astım veya bazı ileti bozukluklarında adenozin yerine iFR gibi ilaçsız yöntemler tercih edilebilir.
Bilimsel kanıtlar ve kılavuz önerileri
FFR ve iFR, girişimsel kardiyolojide en güçlü kanıt temeline sahip karar araçları arasındadır:
- FAME: Çok damar hastalığı olan hastalarda yalnızca FFR ≤0,80 olan darlıklara stent uygulanması, anjiyografiye göre tüm belirgin darlıklara stent uygulanmasıyla karşılaştırılmıştır. FFR rehberli grupta daha az stent kullanılmış ve 1 yıllık ölüm, kalp krizi ve yeniden girişim bileşiminde anlamlı azalma görülmüştür.
- FAME 2: Stabil hastalarda FFR ile anlamlı bulunan darlıklarda stent ile birlikte ilaç tedavisi, yalnızca ilaç tedavisine göre özellikle acil yeniden girişim (revaskülarizasyon) gereksinimini belirgin olarak azaltmıştır. FFR değeri anlamsız olan hastalar ise yalnızca ilaçla izlendiğinde düşük olay oranlarıyla seyretmiştir.
- DEFINE-FLAIR ve iFR-SWEDEHEART: Toplam 4.500’ü aşkın hastayı kapsayan bu iki çalışmada iFR rehberli tedavi, 1 yıllık majör kardiyak olaylar açısından FFR rehberli tedaviye göre daha kötü olmayan (non-inferior) sonuçlar vermiştir. iFR grubunda işlem süresi daha kısa olmuş ve ilaca bağlı yakınmalar daha az görülmüştür.
Avrupa Kardiyoloji Derneği (ESC) kılavuzları, invaziv olmayan testlerle iskemisi kanıtlanmamış hastalarda orta derecedeki koroner darlıkların stent kararından önce FFR veya iFR ile değerlendirilmesini en güçlü öneri düzeyinde (sınıf I) önermektedir. Çok damar hastalığında da fizyolojik değerlendirme, hangi damarların tedavi edileceğine ve bazen stent mi bypass mı tercih edileceğine ilişkin kararı etkiler; çünkü anjiyografiye göre “üç damar hastalığı” görünen bazı hastalarda fizyolojik olarak anlamlı damar sayısı daha az çıkabilir.
Ertelenen stent güvenli midir?
FFR veya iFR değeri anlamsız çıktığı için stent takılmayan darlıklarda, uzun dönem takip çalışmaları bu lezyonlardan kaynaklanan olay oranlarının düşük olduğunu göstermiştir. Bu güvenlik, düzenli ilaç tedavisi (özellikle statin) ve risk faktörü kontrolüyle birlikte geçerlidir. Yakınmaların artması durumunda yeniden değerlendirme yapılır.
Stent sonrası FFR ölçümü
Stent takıldıktan sonra yapılan FFR veya iFR ölçümü, tedavinin fizyolojik olarak yeterli olup olmadığını gösterebilir. Stent sonrası düşük kalan değerler, stentin yetersiz açılması, stent kenarındaki ek darlık ya da damar boyunca yaygın hastalık gibi nedenleri düşündürür. Bu ölçüm henüz rutin değildir; ancak seçilmiş hastalarda sonucun iyileştirilmesine yardım edebilir.
Sınırlılıklar ve özel durumlar
FFR ve iFR güçlü araçlar olsa da her durumda güvenilir sonuç vermeyebilir:
- Akut kalp krizinde sorumlu damar: Kalp krizine neden olan damarda mikrodolaşım geçici olarak bozulduğu için ölçüm darlığı olduğundan hafif gösterebilir. Bu damarlarda karar genellikle anjiyografi ve klinik tabloya göre verilir. Kalp krizi sırasında sorumlu olmayan diğer damarlardaki orta derece darlıklar ise fizyolojik olarak değerlendirilebilir.
- Ciddi aort darlığı: Kalbin ana çıkış kapağındaki ciddi darlık hem basınç ilişkilerini hem de damar yanıtını değiştirdiğinden FFR ve iFR yorumu güçleşir.
- Ardışık (seri) lezyonlar ve yaygın hastalık: Aynı damarda birden fazla darlık olduğunda her bir darlığın katkısını ayırt etmek zordur; bu durumda geri çekme ölçümü yol gösterir.
- Mikrovasküler hastalık: Kalbin küçük damarlarındaki işlev bozukluğu (özellikle diyabet ve hipertansiyonda) maksimal hiperemiye ulaşılmasını engelleyebilir ve FFR’nin darlığı olduğundan hafif göstermesine neden olabilir. Büyük damarda anlamlı darlık olmamasına rağmen göğüs ağrısı yaşayan hastalarda bu durum ayrıca araştırılabilir.
- Sol ana koroner hastalığı ve kompleks lezyonlar: Bu durumlarda fizyolojik ölçüm, damar içi görüntüleme (IVUS ve OCT) ile tamamlanabilir. Kompleks vakalardaki yaklaşımlar kompleks koroner girişimler sayfasında ele alınmıştır.
Size stent önerildiyse ve darlığın gerçekten akımı kısıtlayıp kısıtlamadığı fizyolojik olarak değerlendirilmediyse, mevcut anjiyografi görüntüleri üzerinden tıbbi ikinci görüş almak karar sürecine katkı sağlayabilir. FFR ve iFR uygulamasıyla ilgili ayrıntılar fraksiyonel akım rezervi (FFR/iFR) sayfasında yer almaktadır.
Acil durum: Dinlenmeyle geçmeyen göğüs ağrısı, baskı veya yanma hissi; terleme, nefes darlığı ya da bayılma hissiyle birlikte olan yakınmalarda planlanmış tetkikleri beklemeden 112 aranmalıdır.
Sıkça Sorulan Sorular
FFR ölçümü ayrı bir ameliyat mıdır?
Hayır. FFR ve iFR ölçümü koroner anjiyografi sırasında, aynı damar girişinden ince bir basınç teliyle yapılır. Ek kesi gerekmez ve anjiyografi süresine genellikle birkaç dakika ile çeyrek saat arasında süre ekler.
Anjiyoda %70 darlık çıktı, mutlaka stent gerekir mi?
Her zaman değil. Anjiyografide görülen darlık yüzdesi, darlığın kan akımını ne kadar kısıtladığını her zaman doğru yansıtmaz. İskemi önceden kanıtlanmamışsa FFR veya iFR ile fizyolojik ölçüm yapılarak stentin gerçekten fayda sağlayıp sağlamayacağı belirlenir.
FFR değeri 0,80’in üzerinde çıkarsa ne olur?
Bu değer darlığın kan akımını anlamlı ölçüde kısıtlamadığını gösterir. Genellikle stent ertelenir; statin, gerekli diğer ilaçlar ve risk faktörü kontrolüyle takip sürdürülür. Çalışmalar bu şekilde ertelenen lezyonlarda olay oranlarının düşük olduğunu göstermiştir.
FFR ile iFR arasındaki temel fark nedir?
FFR, adenozin gibi bir ilaçla kan akımı en yüksek düzeye çıkarılarak ölçülür ve eşik değeri 0,80’dir. iFR ise ilaç kullanılmadan, kalbin gevşeme evresindeki dalgasız dönemde ölçülür ve eşik değeri 0,89’dur. Büyük çalışmalarda iki yöntem benzer klinik sonuçlar vermiştir.
Adenozin verildiğinde ne hissederim?
Yüzde sıcaklık, kısa süreli nefes darlığı veya göğüste baskı hissi olabilir. Bu yakınmalar ilacın etkisi çok kısa olduğu için genellikle ilaç kesildikten sonra kısa sürede kendiliğinden geçer.
FFR ölçümünün riski var mı?
Ölçüm genellikle güvenli kabul edilir. Riskler, koroner damara tel ilerletilmesine bağlı nadir damar spazmı veya damar yaralanması ile adenozine bağlı geçici ritim yavaşlamasıdır. Bu durumlar seyrektir ve çoğunlukla işlem sırasında hızla kontrol altına alınır.
Kalp krizi geçirirken FFR yapılır mı?
Kalp krizine neden olan damarda FFR genellikle kullanılmaz, çünkü bu damarda ölçüm yanıltıcı olabilir. Ancak kalp krizi sırasında diğer damarlarda saptanan orta derecedeki darlıklar, aynı seansta veya daha sonra fizyolojik olarak değerlendirilebilir.
Anjiyografinizde orta derece darlık mı saptandı ya da size stent mi önerildi? Darlığın fizyolojik değerlendirmesi ve tedavi seçenekleri için Prof. Dr. Mert İlker Hayıroğlu ile görüşmek üzere iletişim sayfası üzerinden randevu oluşturabilir veya WhatsApp hattından (0535 715 48 08) ulaşabilirsiniz.
Bu yazı bilgilendirme amaçlıdır; tanı ve tedavi yerine geçmez. Kendi durumunuza özel değerlendirme için kardiyoloji uzmanına başvurunuz.


